Η συζήτηση για τον ψηφιακό μετασχηματισμό στην Ελλάδα παραμένει συχνά παγιδευμένη ανάμεσα σε δύο αδιέξοδα. Από τη μία πλευρά, ακριβές προμήθειες κλειστών λύσεων που ενισχύουν την εξάρτηση του Δημοσίου από περιορισμένο αριθμό προμηθευτών. Από την άλλη, αποσπασματικές αναπτύξεις εφαρμογών χωρίς κοινή αρχιτεκτονική, χωρίς επαναχρησιμοποίηση και χωρίς διαρκή συντήρηση. Το Altinn Studio, όπως έχει αναπτυχθεί στη Νορβηγία, δείχνει έναν τρίτο δρόμο: μια ανοιχτή πλατφόρμα, πάνω στην οποία δημόσιοι φορείς μπορούν να σχεδιάζουν, να υλοποιούν, να λειτουργούν και να εξελίσσουν ψηφιακές υπηρεσίες ως κοινή δημόσια υποδομή.
Η σημασία του δεν περιορίζεται στα τεχνικά χαρακτηριστικά του. Εντοπίζεται κυρίως στο θεσμικό και παραγωγικό του μήνυμα. Αντί κάθε φορέας να ξεκινά από το μηδέν ή να εγκλωβίζεται σε ιδιόκτητες πλατφόρμες, αποκτά ένα κοινό εργαλείο που συνδυάζει χαμηλό φράγμα εισόδου με δυνατότητα προχωρημένης ανάπτυξης. Έτσι, η ψηφιακή υπηρεσία παύει να αποτελεί μεμονωμένο έργο προμήθειας και μετατρέπεται σε δημόσιο αγαθό που βελτιώνεται συλλογικά.
Το μοντέλο αυτό δεν είναι θεωρητικό. Υλοποιείται ήδη από τον εθνικό φορέα ψηφιακής διακυβέρνησης της Νορβηγίας (Digdir), ο οποίος λειτουργεί ως συντονιστής ψηφιακών πρωτοβουλιών για το σύνολο του δημόσιου τομέα. Με παρουσία σε τρεις πόλεις (Oslo, Leikanger και Brønnøysund) και μερικές εκατοντάδες στελέχη, ο οργανισμός αναπτύσσει και υποστηρίζει κοινές ψηφιακές υποδομές, λειτουργώντας ως κεντρικός κόμβος συνεργασίας και επαναχρησιμοποίησης.
Γιατί το Altinn Studio ταιριάζει στη λογική των ανοιχτών τεχνολογιών
Το Altinn Studio έχει ιδιαίτερη αξία, καθώς ενσωματώνει αρχές που θα έπρεπε να είναι αυτονόητες και στην Ελλάδα. Βασίζεται σε ελεύθερο λογισμικό και ανοικτά πρότυπα, υποστηρίζει τόσο γραφική σχεδίαση όσο και πλήρη ανάπτυξη λογισμικού, επιτρέπει τη δημιουργία υπηρεσιών με διεπαφή για πολίτες, αλλά και τη διασύνδεση μηχανής προς μηχανή μέσω διεπαφών προγραμματισμού, ενώ έχει σχεδιαστεί με έμφαση στην ασφάλεια, την απομόνωση περιβαλλόντων και την προσβασιμότητα.
Αυτό το υβριδικό μοντέλο είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για την ελληνική πραγματικότητα. Πολλοί φορείς διαθέτουν στελέχη που μπορούν να οργανώσουν φόρμες, ροές, κανόνες πρόσβασης και περιεχόμενο, αλλά δεν διαθέτουν μεγάλες εσωτερικές ομάδες ανάπτυξης. Την ίδια στιγμή, όταν απαιτούνται ειδικές διασυνδέσεις, σύνθετη επιχειρησιακή λογική ή σύνδεση με υφιστάμενα πληροφοριακά συστήματα, μπορεί να παρέμβει ομάδα προγραμματιστών, χωρίς να χαθεί ό,τι έχει ήδη σχεδιαστεί. Αυτή η κλιμάκωση από το απλό στο σύνθετο είναι ακριβώς αυτό που λείπει από πολλά ελληνικά ψηφιακά έργα.
Στο ίδιο πλαίσιο, η νορβηγική προσέγγιση δεν περιορίζεται σε ένα μεμονωμένο εργαλείο. Περιλαμβάνει ένα ευρύτερο οικοσύστημα κοινών ψηφιακών υπηρεσιών, όπως ψηφιακή θυρίδα (digital mailbox), μηχανισμούς ταυτοποίησης και εξουσιοδότησης, ανταλλαγή ασφαλών μηνυμάτων, καθώς και πλατφόρμες ανοικτών δεδομένων. Το Altinn Studio λειτουργεί ως μέρος αυτής της ενιαίας αρχιτεκτονικής και όχι ως απομονωμένη λύση.
Πού θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στην Ελλάδα
Η πρώτη και πιο προφανής κατηγορία εφαρμογών αφορά τις υπηρεσίες υποβολής αιτήσεων και δηλώσεων. Δήμοι, περιφέρειες, υπουργεία, πανεπιστήμια και επιμελητήρια διαχειρίζονται καθημερινά δεκάδες διαδικασίες που εξακολουθούν να βασίζονται σε αρχεία PDF, μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή κατακερματισμένες ιστοσελίδες. Με μια πλατφόρμα τύπου Altinn Studio, θα μπορούσαν να υλοποιηθούν με ενιαίο τρόπο αιτήσεις για κοινωνικά επιδόματα δήμων, εγγραφές σε βρεφονηπιακούς σταθμούς, δηλώσεις χρήσης κοινόχρηστων χώρων, αιτήσεις για τοπικές άδειες μικρής κλίμακας ή αιτήσεις συμμετοχής σε προγράμματα απασχόλησης.
Δεύτερη κατηγορία είναι οι υπηρεσίες αναζήτησης και παρακολούθησης στοιχείων. Ένας πολίτης ή μια επιχείρηση δεν χρειάζεται πάντα να υποβάλει κάτι νέο· συχνά χρειάζεται να δει την κατάσταση μιας υπόθεσης, την ισχύ μιας άδειας, το ιστορικό προηγούμενων υποβολών ή την πορεία μιας πληρωμής. Στην Ελλάδα, αυτό θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε δημοτικές οφειλές, αδειοδοτήσεις καταστημάτων, στην πορεία φακέλων πολεοδομίας, στην παρακολούθηση αιτημάτων σε πανεπιστήμια ή στο ιστορικό ενισχύσεων σε αγροτικά προγράμματα.
Τρίτη κατηγορία είναι οι υποστηρικτικές υπηρεσίες. Η ελληνική διοίκηση συχνά δυσκολεύει τον πολίτη όχι μόνο λόγω καθυστερήσεων, αλλά και επειδή οι κανόνες είναι διάσπαρτοι και δυσνόητοι. Μια τέτοια πλατφόρμα θα μπορούσε να στηρίξει διαδραστικούς οδηγούς που, με βάση το «Εθνικό Μητρώο Διοικητικών Διαδικασιών – Μίτος», κατευθύνουν τον πολίτη στη σωστή διαδικασία μέσα από απλές ερωτήσεις. Για παράδειγμα, οδηγοί για νέους ελεύθερους επαγγελματίες, για την αδειοδότηση κοινωνικών συνεταιρισμών ή για οικοδομικές διαδικασίες σε μικρούς δήμους θα μπορούσαν να εξοικονομήσουν σημαντικό διοικητικό κόστος.
Ενδεικτικά ελληνικά παραδείγματα
Ένα πολύ συγκεκριμένο παράδειγμα θα ήταν μια εθνική ανοιχτή εφαρμογή για αδειοδοτήσεις και γνωστοποιήσεις τοπικών επιχειρήσεων, την οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν όλοι οι δήμοι, με μικρές παραμετροποιήσεις. Αντί κάθε δήμος να προμηθεύεται διαφορετικό λογισμικό ή να υστερεί ψηφιακά, θα μπορούσε να υπάρχει ένας κοινός πυρήνας, με επαναχρησιμοποίηση κώδικα, κοινά σχήματα δεδομένων και ανοικτές διεπαφές.
Ένα δεύτερο παράδειγμα αφορά τον αγροδιατροφικό τομέα. Μια εφαρμογή για περιοδικές δηλώσεις, βεβαιώσεις, αναφορές παραγωγής, αιτήσεις συμμετοχής σε τοπικά προγράμματα ή διαχείριση πιστοποιητικών θα μπορούσε να εξυπηρετεί συνεταιρισμούς, μικρούς παραγωγούς και περιφερειακές υπηρεσίες. Η δυνατότητα ταυτόχρονης υποβολής, τόσο μέσω διαδικτυακής φόρμας όσο και μέσω διεπαφής προγραμματισμού, είναι κρίσιμη για λογιστικά γραφεία, συνεταιρισμούς ή εξειδικευμένα πληροφοριακά συστήματα.
Ένα τρίτο παράδειγμα αφορά τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα. Η Ελλάδα χρειάζεται βελτιωμένες ψηφιακές ροές για αιτήσεις ηθικής έγκρισης, εσωτερικές προσκλήσεις χρηματοδότησης, περιοδικές αναφορές έργων, υποβολή παραδοτέων και διαχείριση εγκρίσεων με πολλαπλούς ρόλους. Το Altinn Studio δείχνει πώς μπορεί να οργανωθεί μια τέτοια αλυσίδα υπηρεσιών, χωρίς να απαιτείται κάθε φορά νέο έργο από μηδενική βάση.
Τέταρτο παράδειγμα είναι οι υπηρεσίες που συνδυάζουν πληρωμή, υπογραφή και πολλαπλά βήματα. Στην ελληνική πραγματικότητα, αυτό θα ήταν χρήσιμο για τέλη, παράβολα, συμβάσεις, υπεύθυνες δηλώσεις, εξουσιοδοτήσεις ή διαδικασίες που απαιτούν τη συμμετοχή περισσότερων του ενός προσώπων. Ειδικά σε επαγγελματικούς συλλόγους, επιμελητήρια ή φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης, τέτοιες ροές μπορούν να μειώσουν δραστικά τον χρόνο διεκπεραίωσης.
Τι θα χρειαζόταν για να λειτουργήσει στην Ελλάδα
Φυσικά, το Altinn Studio δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο. Η ελληνική προσαρμογή θα απαιτούσε διασυνδέσεις με τους εγχώριους μηχανισμούς ταυτοποίησης, τα μητρώα, καθώς και τις υπηρεσίες υπογραφής και πληρωμών. Ωστόσο, αυτό ακριβώς είναι το πολιτικό νόημα μιας ανοιχτής πλατφόρμας: δεν πρόκειται για την αγορά ενός κλειστού προϊόντος, αλλά για την ανάπτυξη πάνω σε έναν δημόσιο κορμό που μπορεί να προσαρμόζεται στις εθνικές ανάγκες.
Η εμπειρία της Νορβηγίας δείχνει, επίσης, ότι η ύπαρξη κοινών δομικών στοιχείων και επαναχρησιμοποιήσιμων υπηρεσιών μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικά, μετρήσιμα οφέλη. Ενδεικτικά, εκτιμάται ότι η χρήση κοινών ψηφιακών λύσεων, όπως εκείνες που συνδέονται με το οικοσύστημα του Altinn, έχει αποφέρει κοινωνικοοικονομικά οφέλη δισεκατομμυρίων κορωνών μέσα σε λίγα χρόνια, επιβεβαιώνοντας την αξία της επένδυσης σε δημόσιες ψηφιακές υποδομές.
Η Ελλάδα θα μπορούσε να ξεκινήσει με μια πιλοτική εθνική πλατφόρμα ανοιχτών διοικητικών εφαρμογών για δήμους, περιφέρειες, πανεπιστήμια και ανεξάρτητες αρχές. Με κοινό αποθετήριο κώδικα, ενιαίο σχεδιαστικό σύστημα, κατάλογο επαναχρησιμοποιήσιμων στοιχείων και υποχρεωτική δημοσίευση όλων των βελτιώσεων με ανοικτή άδεια, θα αποκτούσε σταδιακά μια δική της δημόσια ψηφιακή υποδομή. Με τον τρόπο αυτό, θα μειωνόταν ο αδειοδοτικός εγκλωβισμός, θα ενισχυόταν η ελληνική αγορά υπηρεσιών ανοιχτού λογισμικού και θα διατηρούνταν η τεχνογνωσία εντός της χώρας.
Από την προμήθεια στην παραγωγή δημόσιου ψηφιακού αγαθού
Η αξία του Altinn Studio έγκειται στο ότι αποδεικνύει κάτι απλό αλλά κρίσιμο. Το κράτος δεν είναι υποχρεωμένο να επιλέγει ανάμεσα στη γραφειοκρατία και στην εξάρτηση από κλειστούς προμηθευτές. Μπορεί να οργανώσει την ψηφιακή του λειτουργία ως κοινόχρηστη, εξελίξιμη και ανοιχτή υποδομή. Για την Ελλάδα, αυτό δεν αποτελεί τεχνική λεπτομέρεια. Συνιστά προϋπόθεση ψηφιακής ανεξαρτησίας, βελτίωσης των δημόσιων υπηρεσιών και ουσιαστικής ενίσχυσης του εγχώριου οικοσυστήματος ανοιχτού λογισμικού.
Πηγές: