Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) αξιοποιείται ολοένα και περισσότερο από τις δημόσιες διοικήσεις, προσφέροντας νέες δυνατότητες για τη χάραξη πολιτικής, τη σύνταξη νομοθετικών κειμένων και τη βελτίωση των διοικητικών διαδικασιών. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, δημόσιοι φορείς διερευνούν τις εφαρμογές της στην αξιολόγηση των επιπτώσεων της νομοθεσίας, στην επεξεργασία πληροφοριών και στην εξυπηρέτηση των πολιτών.
Από την ανάλυση νομοθετικών προτάσεων και τη σύνταξη εγγράφων έως την παροχή καθοδήγησης για την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες, τα εργαλεία ΤΝ μπορούν να απλοποιήσουν σύνθετες εργασίες και να διευκολύνουν την αξιοποίηση των διαθέσιμων δεδομένων. Ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και δημόσιες διοικήσεις δοκιμάζουν ήδη τέτοιες εφαρμογές σε διαφορετικά στάδια της χάραξης πολιτικής και της λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης.
Οι πρωτοβουλίες αυτές αναδεικνύουν τις δυνατότητες αξιοποίησης της ΤΝ, αλλά και τη σημασία της ανθρώπινης εποπτείας, καθώς η ευθύνη για τις τελικές αποφάσεις παραμένει στους αρμόδιους δημόσιους λειτουργούς.
Βασικές έννοιες της τεχνητής νοημοσύνης
Για την κατανόηση των εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης στη δημόσια διοίκηση, είναι απαραίτητη η αποσαφήνιση ορισμένων βασικών εννοιών:
- Τεχνητή νοημοσύνη (Artificial Intelligence – AI):Αναφέρεται σε συστήματα που επιδεικνύουν ευφυή συμπεριφορά, αναλύοντας το περιβάλλον τους και εκτελώντας, με κάποιο βαθμό αυτονομίας, ενέργειες για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων.
- Μηχανική μάθηση (Machine Learning – ML):Αποτελεί κλάδο της τεχνητής νοημοσύνης, ο οποίος επιτρέπει στους υπολογιστές να αναγνωρίζουν πρότυπα σε δεδομένα και να πραγματοποιούν προβλέψεις ή να λαμβάνουν αποφάσεις, χωρίς να χρειάζεται να έχουν προγραμματιστεί εκ των προτέρων όλοι οι σχετικοί κανόνες.
- Γενετική τεχνητή νοημοσύνη (Generative AI – GenAI): Περιλαμβάνει τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης που μπορούν να δημιουργούν νέο περιεχόμενο, όπως κείμενα, εικόνες, μουσική, κώδικα λογισμικού και βίντεο.
- Μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (Large Language Models – LLMs):Είναι μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης που εκπαιδεύονται σε τεράστιους όγκους κειμένων, ώστε να μπορούν να επεξεργάζονται και να παράγουν φυσική γλώσσα, προσομοιώνοντας πτυχές της ανθρώπινης επικοινωνίας.
- Γενετική τεχνητή νοημοσύνη με επαυξημένη ανάκτηση (Retrieval-Augmented Generation – RAG): Πρόκειται για μέθοδο που επιτρέπει στα γλωσσικά μοντέλα να ανακτούν σχετικές πληροφορίες από εξωτερικές πηγές πριν από τη δημιουργία μιας απάντησης, ενισχύοντας τη συνάφεια και την ακρίβειά της.
Πώς μπορεί η ΤΝ να υποστηρίξει τη νομοπαρασκευαστική διαδικασία;
Η μελέτη του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) του 2025, με τίτλο «Governing with Artificial Intelligence», εξετάζει, μεταξύ άλλων, τις δυνατότητες αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης σε διαφορετικά στάδια της λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης. Μεταξύ των εφαρμογών που αναδεικνύει περιλαμβάνονται η ανάλυση μεγάλου όγκου νομοθετικών και άλλων κειμένων, ο εντοπισμός μοτίβων και ασυνεπειών, η αξιολόγηση των επιπτώσεων των ρυθμίσεων και η επεξεργασία σχολίων που υποβάλλουν ενδιαφερόμενοι φορείς.
Η αυτοματοποίηση επαναλαμβανόμενων και χρονοβόρων εργασιών μπορεί να μειώσει τον διοικητικό φόρτο και να εξοικονομήσει χρόνο για τους αρμόδιους υπαλλήλους, ώστε να επικεντρωθούν στην αξιολόγηση των στοιχείων και στην τεκμηρίωση των αποφάσεων.
Στην Ευρώπη, θεσμικά όργανα και δημόσιες διοικήσεις δοκιμάζουν ήδη εργαλεία ΤΝ για διαφορετικές ανάγκες, από την υποστήριξη της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας και την αξιολόγηση των κανονιστικών ρυθμίσεων έως την έρευνα και την ενημέρωση των πολιτών. Οι πρωτοβουλίες που παρουσιάζονται στη συνέχεια αποτυπώνουν διαφορετικούς τρόπους αξιοποίησης της τεχνολογίας στην πράξη.
AI4DRPM: Η ΤΝ στην αξιολόγηση των νομοθετικών προτάσεων
Από τον Ιανουάριο του 2025, ο Κανονισμός για τη Διαλειτουργική Ευρώπη (Interoperable Europe Act) προβλέπει την υποχρεωτική διενέργεια αξιολογήσεων διαλειτουργικότητας για συγκεκριμένες κατηγορίες νέων ή τροποποιούμενων απαιτήσεων που επηρεάζουν τις διευρωπαϊκές ψηφιακές δημόσιες υπηρεσίες.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εισήγαγε την Ψηφιακή Δήλωση (Digital Statement – DS), ένα εργαλείο που υποστηρίζει τους αρμόδιους υπαλλήλους στην αξιολόγηση των ψηφιακών επιπτώσεων των νέων νομοθετικών προτάσεων.
Η κατάρτιση της Ψηφιακής Δήλωσης περιλαμβάνει τον εντοπισμό των διατάξεων με ψηφιακές επιπτώσεις, την ταξινόμηση των σχετικών απαιτήσεων και την καταγραφή παραμέτρων, όπως οι ροές δεδομένων και οι ανάγκες σε πληροφοριακά συστήματα. Πρόκειται για μια διαδικασία που μπορεί να απαιτεί σημαντικό χρόνο και εξειδικευμένη εργασία.
Για την υποστήριξη αυτής της διαδικασίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε το 2025 τη δοκιμή του AI4DRPM, ενός συστήματος που συνδυάζει τη μηχανική μάθηση με τη γενετική τεχνητή νοημοσύνη, με στόχο την αυτοματοποίηση μέρους της προεργασίας.
Το σύστημα αναλύει σχέδια νομοθετικών κειμένων, εντοπίζει διατάξεις με ψηφιακή διάσταση και τις ταξινομεί σε κατηγορίες, όπως τα δεδομένα, οι ψηφιακές λύσεις και η αυτοματοποίηση διαδικασιών. Με βάση την ανάλυση αυτή, μπορεί να συνδράμει στην κατάρτιση ενός πρώτου σχεδίου Ψηφιακής Δήλωσης, μειώνοντας τον χρόνο εξέτασης των νομοθετικών προτάσεων και συμβάλλοντας στη συνεπέστερη διενέργεια των αξιολογήσεων.
Με τον τρόπο αυτό, οι αρμόδιοι υπάλληλοι μπορούν να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στην ουσιαστική εξέταση των νομοθετικών προτάσεων, διατηρώντας την ευθύνη για την τελική αξιολόγηση.
LEOS: Ψηφιακή συνεργασία στη σύνταξη της νομοθεσίας
Η σύνταξη νομοθετικών κειμένων είναι μια σύνθετη διαδικασία, στην οποία συμμετέχουν συχνά πολλοί συντάκτες και εμπλεκόμενοι φορείς. Η διαχείριση σχολίων, τροποποιήσεων και διαφορετικών εκδόσεων ενός κειμένου μπορεί να δυσχεράνει τη συνεργασία και να παρατείνει τον χρόνο που απαιτείται για την ολοκλήρωσή του.
Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το 2015 το LEOS (Legislation Editing Open Software), μια πλατφόρμα ανοικτού κώδικα για τη σύνταξη και την επεξεργασία νομοθετικών κειμένων.
Η πλατφόρμα επιτρέπει στους χρήστες να συνεργάζονται στην επεξεργασία του ίδιου νομοθετικού κειμένου, να προσθέτουν σχόλια και προτάσεις, να συγκρίνουν διαφορετικές εκδόσεις και να τροποποιούν από κοινού επιμέρους διατάξεις. Παράλληλα, υποστηρίζει την αποθήκευση των νομοθετικών κειμένων με βάση το πρότυπο Akoma Ntoso, το οποίο επιτρέπει τη δομημένη αναπαράσταση νομικών εγγράφων και διευκολύνει την επεξεργασία και την επαναχρησιμοποίησή τους από πληροφοριακά συστήματα.
Το LEOS δεν αποτελεί από μόνο του εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει διερευνήσει τη δυνατότητα ενσωμάτωσης λειτουργιών ΤΝ στην πλατφόρμα. Ειδικότερα, μελέτη του 2021, σχετικά με τη σύνταξη νομοθεσίας στην εποχή της ΤΝ και του ψηφιακού μετασχηματισμού, εξέτασε πιθανές εφαρμογές, όπως η υποστήριξη της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας, ο έλεγχος της νομικής συνέπειας και η νομική ανάλυση.
Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη δυνατότητα αξιοποίησης υφιστάμενων ψηφιακών υποδομών ως βάσης για την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών στη νομοθετική διαδικασία.
L’Assistant: Ένας κοινός ψηφιακός βοηθός για τους δημόσιους υπαλλήλους
Η γενετική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίξει τους δημόσιους υπαλλήλους σε καθημερινές εργασίες, όπως η σύνταξη και η αναδιατύπωση κειμένων, η σύνοψη εγγράφων και η αναζήτηση πληροφοριών. Ωστόσο, η χρήση διαφορετικών εργαλείων από επιμέρους υπηρεσίες ενδέχεται να οδηγήσει σε ένα κατακερματισμένο περιβάλλον, με διαφορετικές απαιτήσεις και επίπεδα ασφάλειας.
Για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης, η Διυπουργική Διεύθυνση Ψηφιακών Υποθέσεων της Γαλλίας (DINUM) ανέπτυξε, από το 2025, το L’Assistant, έναν ψηφιακό βοηθό τεχνητής νοημοσύνης που λειτουργεί μέσω φυλλομετρητή και απευθύνεται στους δημόσιους υπαλλήλους.
Η πλατφόρμα υποστηρίζει τη σύνταξη και την αναδιατύπωση κειμένων, τη σύνοψη εγγράφων, την ανάλυση πληροφοριών και την υποβολή ερωτημάτων. Παράλληλα, δίνει τη δυνατότητα στους χρήστες να μεταφορτώνουν έγγραφα και να δημιουργούν έργα, στα οποία αποθηκεύονται κοινές οδηγίες και υλικό αναφοράς, διαθέσιμα σε διαφορετικές συνομιλίες.
Για την επεξεργασία μεγαλύτερων συλλογών εγγράφων, το L’Assistant αξιοποιεί τη μέθοδο RAG, ανακτώντας σχετικά αποσπάσματα από το διαθέσιμο υλικό πριν από τη δημιουργία απαντήσεων. Βασίζεται σε μοντέλα της Mistral και στο API Albert, ενώ φιλοξενείται σε υποδομή πιστοποιημένη σύμφωνα με τις απαιτήσεις του SecNumCloud.
Η γαλλική πρωτοβουλία παρουσιάζει μια προσέγγιση κοινής αξιοποίησης της ΤΝ από τη δημόσια διοίκηση. Η συγκέντρωση πολλαπλών λειτουργιών σε μία πλατφόρμα μπορεί να περιορίσει την ανάγκη κάθε δημόσιος φορέας να αναπτύσσει ή να προμηθεύεται ξεχωριστά εργαλεία, διευκολύνοντας παράλληλα την ασφαλή χρήση της τεχνολογίας.
Practical Guide to Justice: Ψηφιακή καθοδήγηση των πολιτών
Η αναζήτηση της κατάλληλης δημόσιας υπηρεσίας μπορεί να αποδειχθεί δύσκολη για τους πολίτες, ιδιαίτερα όταν δεν γνωρίζουν ποια διαδικασία πρέπει να ακολουθήσουν ή ποιος φορέας είναι αρμόδιος για την υπόθεσή τους.
Ο Πρακτικός Οδηγός Δικαιοσύνης (Practical Guide to Justice) επιχειρεί να αντιμετωπίσει αυτή τη δυσκολία, αξιοποιώντας έναν συνομιλιακό ψηφιακό βοηθό, μέσω του οποίου οι πολίτες μπορούν να περιγράφουν το ζήτημά τους σε φυσική γλώσσα.
Το έργο συντονίζεται από τη Γενική Διεύθυνση Πολιτικής Δικαιοσύνης (DGPJ) και αναπτύχθηκε με τη συμμετοχή της Genesis.Studio και την υποστήριξη της Microsoft.
Οι χρήστες μπορούν να περιγράψουν την κατάστασή τους και να λάβουν καθοδήγηση με βάση πληροφορίες από τις πορτογαλικές υπηρεσίες δικαιοσύνης. Η διαθέσιμη έκδοση περιλαμβάνει επίσης μηχανισμό ανατροφοδότησης, μέσω του οποίου οι χρήστες αξιολογούν τις απαντήσεις, συμβάλλοντας στον ανθρώπινο έλεγχο και στη συνεχή βελτίωση του εργαλείου.
Η εφαρμογή αυτή αναδεικνύει τις δυνατότητες της ΤΝ για την παροχή δημόσιων υπηρεσιών που ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες των πολιτών. Αντί να αναζητούν πληροφορίες σε πολλούς διαφορετικούς ιστοτόπους, οι πολίτες μπορούν να περιγράφουν απευθείας το ζήτημά τους και να λαμβάνουν σχετική καθοδήγηση.
PLLuM: Υποστήριξη της αξιολόγησης των επιπτώσεων της νομοθεσίας
Στην Πολωνία, η αξιολόγηση των κανονιστικών επιπτώσεων (Regulatory Impact Assessment – RIA) είναι υποχρεωτική για όλες τις κανονιστικές πράξεις. Η διαδικασία απαιτεί από τους δημόσιους υπαλλήλους να εντοπίζουν και να αξιολογούν τις σχετικές πληροφορίες, να ακολουθούν συγκεκριμένες κατευθυντήριες γραμμές και να εφαρμόζουν ενιαία αναλυτικά πρότυπα, γεγονός που συνεπάγεται σημαντικό διοικητικό φόρτο.
Για την υποστήριξη αυτών των αναγκών, αναπτύχθηκε το PLLuM (Polish Large Language Model), μια οικογένεια ανοικτών γλωσσικών μοντέλων, σχεδιασμένων για την πολωνική γλώσσα και τις ανάγκες του δημόσιου τομέα. Το έργο ξεκίνησε το 2024 από κοινοπραξία πολωνικών ερευνητικών ιδρυμάτων, με χρηματοδότηση από το Υπουργείο Ψηφιακών Υποθέσεων.
Στη συνέχεια, το Τμήμα Αξιολόγησης Κανονιστικών Επιπτώσεων της Καγκελαρίας του Πρωθυπουργού ανέπτυξε πιλοτικά τον RIA Virtual Assistant, με στόχο να υποστηρίξει τους δημόσιους υπαλλήλους κατά την προετοιμασία των σχετικών αξιολογήσεων.
Ο ψηφιακός βοηθός συνδυάζει το μοντέλο PLLuM με τη μέθοδο RAG, ανακτώντας πληροφορίες από τις κανονιστικές απαιτήσεις και τις σχετικές κατευθυντήριες γραμμές πριν από τη δημιουργία των απαντήσεών του. Έτσι, διευκολύνει την αναζήτηση των απαραίτητων πληροφοριών και την κατανόηση των απαιτήσεων που διέπουν τη διαδικασία αξιολόγησης.
Η πρωτοβουλία αναδεικνύει τη δυνατότητα ανάπτυξης γλωσσικών μοντέλων προσαρμοσμένων στις γλωσσικές και διοικητικές ανάγκες κάθε χώρας, καθώς και την αξιοποίησή τους σε εξειδικευμένες διαδικασίες σχεδιασμού και αξιολόγησης της νομοθεσίας.
Τι σημαίνει η ΤΝ για τον σχεδιασμό ψηφιακά έτοιμης νομοθεσίας και δημόσιων υπηρεσιών;
Ο σχεδιασμός ψηφιακά έτοιμης νομοθεσίας και δημόσιων υπηρεσιών (Digital-Ready Policymaking – DRPM) αποσκοπεί στη διαμόρφωση νομοθετικών ρυθμίσεων και υπηρεσιών που είναι αποδοτικές, ανθρωποκεντρικές, διαφανείς και διαλειτουργικές, λαμβάνοντας υπόψη τις μελλοντικές τεχνολογικές εξελίξεις.
Οι πρωτοβουλίες που παρουσιάστηκαν καταδεικνύουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίξει διαφορετικά στάδια της χάραξης πολιτικής και της λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης, από τη σύνταξη και την εξέταση νομοθετικών κειμένων έως την αξιολόγηση των επιπτώσεων των ρυθμίσεων, την έρευνα και την ενημέρωση των πολιτών.
Η αυτοματοποίηση επιμέρους εργασιών μπορεί να περιορίσει τον διοικητικό φόρτο, να ενισχύσει τη συνέπεια των διαδικασιών και να διευκολύνει την αξιοποίηση των διαθέσιμων στοιχείων κατά τη διαμόρφωση και την εφαρμογή της νομοθεσίας.
Ωστόσο, η τεχνητή νοημοσύνη δεν υποκαθιστά την επιστημονική και διοικητική εμπειρογνωμοσύνη ούτε την ευθύνη των αρμόδιων οργάνων για τη λήψη αποφάσεων. Η ανθρώπινη εποπτεία και η λογοδοσία παραμένουν απαραίτητες, ιδίως όταν τα εργαλεία αυτά χρησιμοποιούνται σε νομοθετικές και διοικητικές διαδικασίες.
Καθώς οι σχετικές τεχνολογίες εξελίσσονται, οι δημόσιες διοικήσεις αποκτούν νέες δυνατότητες για την υποστήριξη του έργου τους. Η αξιοποίησή τους με διαφάνεια, διαλειτουργικότητα και ουσιαστική ανθρώπινη εποπτεία μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση νομοθεσίας και υπηρεσιών που ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες των πολιτών και στις απαιτήσεις της ψηφιακής εποχής.