Το Open Source Observatory (OSOR) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δημοσίευσε την έκδοση του 2026 της έκθεσης «Progress and Trends in the National Open Source Policies and Legal Frameworks». Η έκθεση αποτυπώνει την εξέλιξη των πολιτικών και των νομικών πλαισίων για το Λογισμικό Ανοιχτού Κώδικα στην Ευρώπη. Το κεντρικό της μήνυμα είναι σαφές: ο ανοιχτός κώδικας δεν είναι πλέον ζήτημα τεχνικής προτίμησης ή απλή επιλογή στις προμήθειες. Έχει εξελιχθεί σε στρατηγικό εργαλείο για την ψηφιακή κυριαρχία και την ασφάλεια της Ευρώπης.
Τη μελέτη εκπόνησαν το OpenForum Europe και η Wavestone για λογαριασμό της Γενικής Διεύθυνσης Ψηφιακών Υπηρεσιών (DIGIT). Βασίζεται σε οκτώ επικαιροποιημένες εκθέσεις χωρών του OSOR: Βέλγιο, Βουλγαρία, Τσεχία, Γαλλία, Γερμανία, Ολλανδία, Πολωνία και Σουηδία. Εξετάζει επίσης δύο χώρες εκτός ΕΕ, την Ελβετία και την Ουκρανία. Τα ευρήματα εμπλουτίζονται με επιστημονικές δημοσιεύσεις, εκθέσεις της αγοράς και κείμενα πολιτικής της ΕΕ.
Ψηφιακή κυριαρχία: έλεγχος, ασφάλεια, ανθεκτικότητα
Σύμφωνα με την έκθεση, η ψηφιακή κυριαρχία έχει γίνει η βασική κινητήρια δύναμη πίσω από την υιοθέτηση του ανοιχτού κώδικα. Η δημόσια συζήτηση έχει μετακινηθεί από τα τεχνικά επιχειρήματα και το κόστος στη γεωπολιτική. Η έκθεση οργανώνει αυτή τη μετατόπιση σε τρεις άξονες.
Ο πρώτος άξονας είναι ο έλεγχος, δηλαδή η αποφυγή της εξάρτησης από έναν μόνο προμηθευτή (vendor lock-in). Στην ΕΕ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 68% των δημόσιων και ιδιωτικών οργανισμών αναφέρει αυτή την ανάγκη ως λόγο μετάβασης σε ανοιχτές λύσεις. Στη Σουηδία, ο κρατικός οργανισμός καινοτομίας Vinnova υλοποιεί έργο για βιώσιμο ψηφιακό μετασχηματισμό, χωρίς εγκλωβισμό σε προμηθευτές και χωρίς αποκλεισμό από κρίσιμα συστήματα. Στη Γερμανία, η κυβερνητική στρατηγική για το cloud προβλέπει τη δημιουργία του Sovereign Cloud Stack, που στηρίζεται σε ανοιχτό λογισμικό. Στον ανοιχτό κώδικα και στα ανοιχτά πρότυπα βασίζεται και το πρόγραμμα Deutschland-Stack.
Ο δεύτερος άξονας είναι η ασφάλεια, όπου ο ανοιχτός κώδικας λειτουργεί ως δίκοπο μαχαίρι. Το ότι ο κώδικας μπορεί να ελεγχθεί από τον καθένα αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ως πλεονέκτημα. Η γαλλική υπηρεσία κυβερνοασφάλειας ANSSI αναθεώρησε το 2026 τις κατευθυντήριες γραμμές της για τον ανοιχτό κώδικα. Η Ομοσπονδιακή Καγκελαρία της Ελβετίας αναγνωρίζει ότι η διαφάνεια δυσκολεύει την απόκρυψη «κερκόπορτων» και κακόβουλου κώδικα. Ωστόσο, οι παρανοήσεις για τους κινδύνους, ιδίως στα μεσαία κλιμάκια της διοίκησης, εξακολουθούν να καθυστερούν την υιοθέτηση. Η τεχνητή νοημοσύνη περιπλέκει την εικόνα. Τα εργαλεία ΤΝ επιταχύνουν τον εντοπισμό ευπαθειών, αλλά μπορούν εξίσου να χρησιμοποιηθούν για την εκμετάλλευσή τους. Παράλληλα, ο όγκος των συνεισφορών που παράγονται με ΤΝ δυσκολεύει τους συντηρητές να ελέγχουν τις αλλαγές.
Ο τρίτος άξονας είναι η ανθεκτικότητα. Οι κυβερνητικές συμφωνίες της Γερμανίας (2025) και της Ολλανδίας (2026) συνδέουν ρητά τον ανοιχτό κώδικα με τη μακροπρόθεσμη ψηφιακή ανθεκτικότητα της δημόσιας διοίκησης. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται η Εθνική Στρατηγική Ψηφιοποίησης της Πολωνίας (2026) και η Στρατηγική Ψηφιοποίησης της Σουηδίας (2025).
Από τις πολιτικές δεσμεύσεις στους θεσμούς
Ο ανοιχτός κώδικας μπήκε στη δημόσια διοίκηση μέσα από τοπικές πρωτοβουλίες και την κοινωνία των πολιτών. Σήμερα αποκτά σταθερή θεσμική θέση σε εθνικό επίπεδο. Τα Γραφεία Προγραμμάτων Ανοιχτού Κώδικα (OSPOs) αναδεικνύονται σε κεντρικούς φορείς που χτίζουν τη θεσμική ικανότητα του Δημοσίου. Το ολλανδικό Υπουργείο Εσωτερικών ίδρυσε το δικό του OSPO το 2023, ενώ η Πολωνία έκανε τα πρώτα βήματα για ένα εθνικό OSPO. Στην Πολωνία συγκροτήθηκε επίσης το 2026 η SPOIWO, η πρώτη συμμαχία που ενώνει το οικοσύστημα ανοιχτού κώδικα της χώρας.
Οι δημόσιες συμβάσεις αποδεικνύονται ο πιο άμεσος μοχλός για να γίνουν οι πολιτικές δεσμεύσεις πράξη. Η Λετονία ορίζει από το 2023 τον ανοιχτό κώδικα ως προεπιλογή για τα νέα πληροφοριακά συστήματα του Δημοσίου. Η Ολλανδία εφαρμόζει την πολιτική «Open, Unless» («Ανοιχτό, εκτός αν…»). Η Γερμανία υιοθέτησε το 2026 νέους όρους EVB-IT που ευνοούν την προμήθεια ανοιχτού λογισμικού. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Πακέτο Τεχνολογικής Κυριαρχίας του Ιουνίου 2026 περιλαμβάνει τη νέα Στρατηγική Ανοιχτού Κώδικα της ΕΕ. Συνοδεύεται από την πρόταση για τον Cloud and AI Development Act (CADA), που δίνει προτεραιότητα σε ανοιχτά συστατικά στις δημόσιες συμβάσεις. Ο CADA προβλέπει επίσης τη θεσμική κατοχύρωση του Δικτύου EU OSPO, που αριθμεί σήμερα 23 μέλη. Παράλληλα, ο Ευρωπαϊκός Κατάλογος Λύσεων Ανοιχτού Κώδικα περιλαμβάνει ήδη περισσότερες από 1.100 λύσεις.
Διεθνής δυναμική και κοινές υποδομές
Στο θέμα της χρηματοδότησης, η έκθεση επισημαίνει τα όρια του μοντέλου που στηρίζεται στην παροχή υπηρεσιών. Αυτό το μοντέλο εφαρμόζουν φορείς όπως η iMio στο Βέλγιο και η OS2 στη Δανία. Οι θεμελιώδεις υποδομές όμως συχνά μένουν χωρίς επαρκή χρηματοδότηση. Απάντηση σε αυτό το κενό δίνει το Digital Commons EDIC. Ιδρύθηκε τον Δεκέμβριο του 2025 από τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο και την Ολλανδία, ενώ επτά ακόμη κράτη και περιφέρειες συμμετέχουν ως παρατηρητές. Το EDIC θα ξεκινήσει πιλοτικά ένα Ευρωπαϊκό Sovereign Tech Fund, στα πρότυπα του αντίστοιχου γερμανικού. Η πρωτοβουλία έχει τις ρίζες της στη συνεργασία Γαλλίας, Γερμανίας και Ολλανδίας στις σουίτες γραφείου La Suite Numérique, OpenDesk και Mijn Bureau.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ΟΗΕ εντάσσει όλο και περισσότερο τον ανοιχτό κώδικα στην ψηφιακή του ατζέντα, με τρεις κύριες πρωτοβουλίες. Η πρώτη είναι το Global Digital Compact. Η δεύτερη είναι οι Αρχές Ανοιχτού Κώδικα του ΟΗΕ (UN Open Source Principles), που έχουν υιοθετήσει πάνω από 60 φορείς. Η τρίτη είναι η νέα πύλη Open Source United. Στο ίδιο πεδίο, η Digital Public Goods Alliance αριθμεί πλέον 56 μέλη.
Η τεχνητή νοημοσύνη ανοιχτού κώδικα εξελίσσεται σε νέο πεδίο διασυνοριακής συνεργασίας. Σε εθνικό επίπεδο έχουν αναπτυχθεί μοντέλα όπως το ισπανικό ALIA, το βουλγαρικό BgGPT και το πολωνικό PLLuM. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο ξεχωρίζουν το EuroLLM και το TildeOpen. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και το κείμενο της G7 «Vision on Openness in Artificial Intelligence» (Μάιος 2026).
Δύο δρόμοι: Ελβετία και Ουκρανία
Η έκθεση κλείνει συγκρίνοντας δύο χώρες εκτός ΕΕ που ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους. Η Ελβετία προχώρησε μέσω της νομοθεσίας. Ο νόμος EMBAG του 2024 υποχρεώνει τους ομοσπονδιακούς φορείς να δημοσιεύουν τον πηγαίο κώδικα του λογισμικού που αναπτύσσεται από αυτούς ή για λογαριασμό τους. Ακολούθησαν εθελοντικές πρωτοβουλίες στα καντόνια της Βασιλείας, της Βέρνης και του Graubünden. Ακολούθησε επίσης η Στρατηγική «Ψηφιακή Ελβετία 2025», που έκανε τον ανοιχτό κώδικα έναν από τους τρεις άξονές της.
Η Ουκρανία, αντίθετα, προχώρησε μέσα από συγκεκριμένα έργα, με αιχμή την πλατφόρμα Diia, η οποία εξυπηρετεί πάνω από 24 εκατομμύρια χρήστες, και ο κώδικας της εφαρμογής της διατίθεται από το 2024 με την ευρωπαϊκή άδεια EUPL-1.2. Παρά τις διαφορές τους, οι δύο χώρες δείχνουν ότι ο ανοιχτός κώδικας αναγνωρίζεται ως κλειδί για την ψηφιακή κυριαρχία, σε αρμονία με τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες.
Το στοίχημα της βιωσιμότητας
Η έκθεση καταλήγει ότι ο ανοιχτός κώδικας γίνεται πλέον κανόνας διακυβέρνησης και όχι απλώς μια τεχνική επιλογή. Η μεγάλη πρόκληση παραμένει η βιώσιμη χρηματοδότηση. Χωρίς αυτήν, οι συντηρητές εξαντλούνται, οι υποδομές γίνονται πιο ευάλωτες και οι οργανισμοί διστάζουν να υιοθετήσουν ανοιχτές λύσεις. Οι δημόσιες διοικήσεις καλούνται έτσι να περάσουν από τον ρόλο του απλού χρήστη σε εκείνον του ενεργού συμμετέχοντα και συνεισφέροντα στα οικοσυστήματα ανοιχτού κώδικα.
Διαβάστε ολόκληρη την έκθεση ΕΔΩ