Πώς μπορούμε να δώσουμε στους ανθρώπους και στους οργανισμούς που μοιράζονται γνώση και δημιουργικό έργο στα κοινά (commons) έναν ουσιαστικό τρόπο να ενθαρρύνουν την αμοιβαιότητα από όσους αναπτύσσουν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης;
Αυτό το ερώτημα βρίσκεται στον πυρήνα της δουλειάς του Creative Commons για τα CC Signals. Πρόκειται για ένα πλαίσιο νομικών εργαλείων και κατευθυντήριων κανόνων που στόχο έχει να ενθαρρύνει την αμοιβαιότητα στον τρόπο που τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούν την κοινή γνώση.
Στις 2 και 3 Νοεμβρίου, το Creative Commons συγκέντρωσε στο Σικάγο μια ομάδα οργανισμών ανοιχτής γνώσης για να προχωρήσει αυτή τη δουλειά. Η διήμερη συνάντηση στηρίχτηκε σε προηγούμενες συζητήσεις και εργαστήρια με ειδικούς σε νομικά, πολιτικής και τεχνολογίας. Επικεντρώθηκε στη βελτίωση του πρώτου νομικού εργαλείου των CC Signals και στην προετοιμασία για την κυκλοφορία μιας έκδοσης alpha στις αρχές του 2027.
Στη συνάντηση συμμετείχαν οργανισμοί που εξετάζουν να υιοθετήσουν από νωρίς τα CC Signals. Έφεραν τις οπτικές της ανοιχτής δημοσιογραφίας, των επιστημονικών εκδόσεων, της εκπαίδευσης και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Εκπροσωπήθηκαν, μεταξύ άλλων, το Wikimedia Foundation, το The Conversation, το Cambridge University Press and Assessment, το MIT Open Learning, τοΜουσείο Munch καιη Civic News Company.
Πάνω στις συζητήσεις της κοινότητας
Τα τελευταία χρόνια, το Creative Commons συνεργάζεται με ειδικούς και με την ανοιχτή κοινότητα σε όλο τον κόσμο. Όλοι μαζί διερευνούν πώς η ελεύθερη διάθεση γνώσης μπορεί να συνεχίσει να υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον, τώρα που η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο η γνώση αναζητείται και αξιοποιείται. Καθώς η τεχνολογία προχωρά και η κατανόησή τους βαθαίνει, προσαρμόζουν την προσέγγισή τους. Η δέσμευση να προστατεύσουν και να διευρύνουν τα κοινά παραμένει σταθερή.
Τον Ιούλιο παρουσιάστηκαν τα συμπεράσματα ενός εργαστηρίου στο Λονδίνο. Εκεί οι συμμετέχοντες εξέτασαν πώς τα CC Signals θα μπορούσαν να εξελιχθούν από ένα πλαίσιο που εκφράζει προτιμήσεις σε νομικά εκτελεστά εργαλεία. Οι συζητήσεις αναζήτησαν μια ενδιάμεση λύση ανάμεσα στην απεριόριστη πρόσβαση των μηχανών και στην πλήρη περίφραξη. Ο στόχος ήταν προσεγγίσεις που βάζουν όρια στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης με τρόπο που στηρίζει και συντηρεί τα κοινά.
Από τότε, το CC ολοκλήρωσε την πρώτη φάση μιας συνεχιζόμενης αξιολόγησης αναγκών με φορείς που διαχειρίζονται μεγάλες, ανοιχτά διαθέσιμες συλλογές. Επιδίωξη ήταν να γίνουν σαφείς οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν και τι χρειάζονται από ένα νέο εργαλείο. Οι οργανισμοί αυτοί επενδύουν χρόνο και πόρους στη συντήρηση των συλλογών τους και των υποδομών που κάνουν τη γνώση προσβάσιμη. Οι συλλογές υψηλής ποιότητας είναι κρίσιμες για να είναι χρήσιμη η τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, η αυτοματοποιημένη πρόσβαση μεγάλης κλίμακας, κυρίως από εμπορικές εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης, ασκεί μη βιώσιμη πίεση σε αυτούς τους πόρους. Αυτό εγείρει ερωτήματα για το πώς μπορεί να στηριχθεί η ανοιχτή διάθεση.
Τα ευρήματα αυτά διαμορφώνουν την προσέγγισή για τα CC Signals: μια τυποποιημένη σύμβαση που μπορούν να χρησιμοποιούν οι οργανισμοί όταν προσφέρουν μαζική πρόσβαση στις συλλογές τους, για παράδειγμα μέσω API ή λήψης συνόλου δεδομένων. Η αρχική δουλειά εστιάζει σε φορείς που διαχειρίζονται υλικό με άδειες CC ή υλικό του δημόσιου τομέα (public domain). Ωστόσο, τα CC Signals θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από κάθε οργανισμό που προσφέρει μαζική πρόσβαση, ανεξάρτητα από την άδεια του περιεχομένου. Ξεκινώντας από αυτούς τους φορείς, είναι δυνατό να δοκιμασθεί και να βελτιωθεί η προσέγγιση, να γίνουν κατανοητές οι επιπτώσεις της και να εφαρμοσθεί ό,τι μάθουμε σε ευρύτερη κλίμακα.
Γιατί πρέπει να ανταποδίδουν όσοι αναπτύσσουν τεχνητή νοημοσύνη;
Τα κοινά στηρίζονταν πάντα στην αμοιβαιότητα. Οι άνθρωποι μοιράζονται γνώση, δημιουργικό έργο και πόρους ώστε άλλοι να μάθουν από αυτά, να χτίσουν πάνω τους και να συνεισφέρουν κάτι με τη σειρά τους. Αυτός ο κύκλος δημιουργεί οφέλη που ξεπερνούν κατά πολύ κάθε μεμονωμένη συνεισφορά.
Τα κοινά όμως δεν συντηρούνται από μόνα τους. Πίσω από τη γνώση στην οποία έχουμε ελεύθερη πρόσβαση υπάρχουν άνθρωποι και θεσμοί. Επενδύουν χρόνο, εξειδίκευση και πόρους για να τη δημιουργήσουν, να την οργανώσουν, να τη διαφυλάξουν και να τη διαθέσουν σε άλλους.
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει αυτή τη σχέση. Οι προγραμματιστές μπορούν να αντλούν από τεράστιες ποσότητες κοινής γνώσης. Συχνά το κάνουν χωρίς να διατηρούν ορατή σύνδεση με τις πηγές και χωρίς να συνεισφέρουν στους ανθρώπους και στις υποδομές που τις διαθέτουν. Η πρόσβαση μεγάλης κλίμακας επιβάλλει επίσης σημαντικό κόστος στους θεσμούς που διαχειρίζονται αυτές τις συλλογές. Με τον καιρό, αυτό κινδυνεύει να αποδυναμώσει την εμπιστοσύνη, τα κίνητρα και την ικανότητα που κάνουν δυνατή την ανοιχτή διάθεση.
Κεντρικό θέμα στο Σικάγο ήταν πώς διατηρείται αυτός ο κύκλος αμοιβαιότητας σε ένα οικοσύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Πώς διασφαλίζεται ότι τα οφέλη της κοινής γνώσης φτάνουν σε όλους, με ιδιαίτερη φροντίδα για τους ανθρώπους, τις κοινότητες και τους θεσμούς που συνεισφέρουν σε αυτήν;
Σημαντικό μέρος της συζήτησης ήταν να εξετασθεί εκ νέου πώς χρησιμοποιούμε τη λέξη «αναφορά δημιουργού» (attribution) στο πλαίσιο της τεχνητής νοημοσύνης.
Η αναφορά δημιουργού ήταν πάντα θεμελιώδης για τις άδειες Creative Commons. Αναγνωρίζει τους ανθρώπους πίσω από τα δημιουργικά έργα και βοηθά άλλους να τα ανακαλύψουν και να χτίσουν πάνω τους, με τρόπους που αναγνωρίζουν τα υπάρχοντα έργα και τους δημιουργούς τους. Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης όμως λειτουργούν διαφορετικά. Τα σημερινά μεγάλα γλωσσικά μοντέλα λειτουργούν ως «μαύρα κουτιά», οπότε γενικά δεν είναι δυνατό να συνδέσει κανείς μια συγκεκριμένη πηγή εκπαίδευσης με μια συγκεκριμένη απάντηση.
Έχουν εξετασθεί αυτές οι προκλήσεις αναλυτικότερα στο ενημερωτικό σημείωμα του Μαρτίου 2026 Attribution and AI Outputs και σε άρθρο του Ιουλίου (Attribution in the Age of AI).
Γι’ αυτό υιοθετήθηκε η έννοια SourceConnection, ένα στοιχείο των CC Signals που βασίζεται στην αρχή της αναφοράς δημιουργού ως μορφής αμοιβαιότητας. Βοηθά να διατηρούνται οι συνδέσεις ανάμεσα στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και στις συλλογές που χρησιμοποιούν.
Το SourceConnection δεν αντιμετωπίζει την αναφορά στην τεχνητή νοημοσύνη ως ισοδύναμη με την αναφορά δημιουργού των αδειών CC ή με το ηθικό δικαίωμα αναγνώρισης της πατρότητας του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας. Ακολουθεί διαφορετική προσέγγιση. Ως μέρος της σύμβασης CC Signals, θα απαιτεί από τους συμμετέχοντες προγραμματιστές να δηλώνουν με διαφάνεια ποιες συλλογές χρησιμοποίησαν για εκπαίδευση. Θα απαιτεί επίσης να παραθέτουν παραπομπές σε πηγές όταν τα συστήματα αντλούν από εξωτερικές πηγές για να απαντήσουν σε ερωτήματα, ακόμα και σε περιπτώσεις όπου το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας ίσως δεν απαιτεί αναφορά βάσει της υποκείμενης άδειας.
Παράλληλα με το SourceConnection, η έννοια ShareBack εξετάζει πώς ιδίως οι εμπορικοί προγραμματιστές τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να ανταποδώσουν στα κοινά από τα οποία ωφελούνται. Όπως έγραψε η Anna Tumadóttir στο πρόσφατο κείμενό της A Principled Approach as the Sands Shift, η αμοιβαιότητα μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Έχουν εξετασθεί πιθανοί όροι για μια μελλοντική έκδοση του εργαλείου, τους οποίους οι φορείς θα μπορούσαν να επιλέξουν. Για παράδειγμα, οι χρήστες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής θα μπορούσαν να υποχρεούνται να επιστρέφουν μετρήσεις πρόσβασης, τροποποιημένα σύνολα δεδομένων ή/και οικονομική συνεισφορά.
Μαζί, αυτές οι ιδέες αποτυπώνουν μια ευρύτερη φιλοδοξία για τα CC Signals: να ενθαρρύνουν μια ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης που αναγνωρίζει τις πηγές της κοινής γνώσης, στηρίζει τη συνεχή συμμετοχή στην παραγωγή και διάθεση γνώσης και συνεισφέρει στα κοινά από τα οποία ωφελείται.
Νέες επιλογές χωρίς απώλεια της ανοιχτότητας
Για το Creative Commons, η πρόκληση είναι να γίνουν αυτές οι προσδοκίες νομικά εκτελεστές χωρίς να υπονομευθεί η ανοιχτότητα που επέτρεψε στη γνώση να διαμοιράζεται και να επαναχρησιμοποιείται σε όλο τον κόσμο.
Καθώς η σκέψη εξελίσσεται απέναντι στις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, αναγνωρίζεται ότι η ανοιχτότητα και οι ουσιαστικοί όροι είναι εξίσου σημαντικοί για τη βιωσιμότητα των κοινών. Το ζητούμενο είναι πώς θα δοθεί στους ανθρώπους και στους θεσμούς μεγαλύτερη σιγουριά να μοιράζονται, και πώς θα προστατευθούν οι χρήσεις δημόσιου συμφέροντος που κάνουν τα κοινά πολύτιμα.
Οι άδειες CC παραμένουν απαραίτητες. Όμως η αδειοδότηση πνευματικών δικαιωμάτων από μόνη της δεν μπορεί να απαντήσει σε κάθε ερώτημα που θέτει η τεχνητή νοημοσύνη για τη διαφάνεια, την αμοιβαιότητα και τη διατήρηση της πρόσβασης στη γνώση και στα κοινά.
Γι’ αυτό αναπτύσσεται ένα ξεχωριστό νομικό εργαλείο βασισμένο σε σύμβαση, για οργανισμούς που παρέχουν υπηρεσία μαζικής πρόσβασης σε συλλογές. Η προσέγγιση αυτή θα επιτρέπει στους φορείς να θέτουν ορισμένους όρους για την πρόσβαση σε μεγάλη κλίμακα, χωρίς να αλλάζουν οι υπάρχουσες άδειες CC.
Οι συζητήσεις στο Σικάγο βοήθησαν να εξετασθεί πώς θα λειτουργούσαν στην πράξη αυτοί οι όροι. Εξετάσθηκε επίσης πώς αποφεύγονται ακούσιες συνέπειες για την έρευνα, τη διαφύλαξη, την προσβασιμότητα και άλλες χρήσεις δημόσιου συμφέροντος. Αυτά θα παραμείνουν κεντρικά καθώς βελτιώνεται το εργαλείο μαζί με τους πρώτους χρήστες του.
Από τη συζήτηση στη δοκιμή alpha
Η συνάντηση του Σικάγου ήταν ένα σημαντικό βήμα για να περάσουν τα CC Signals από την ιδέα στην πρακτική εφαρμογή. Πάνω στις συζητήσεις του Λονδίνου νωρίτερα φέτος και στην πρώτη φάση της αξιολόγησης αναγκών που ακολούθησε, οι συμμετέχοντες βοήθησαν να εντοπιστούν ευκαιρίες και προκλήσεις που θα διαμορφώσουν την έκδοση alpha του νομικού εργαλείου. Η δημόσια έκδοση alpha θα εστιάσει αρχικά στο SourceConnection, ενώ οι απαιτήσεις ShareBack εξετάζονται για μελλοντικές εκδόσεις.
Το CC συνεχίζει να προσκαλεί οργανισμούς να δοκιμάσουν από νωρίς τη δημόσια έκδοση alpha του νομικού εργαλείου CC Signals το 2027. Παράλληλα, η επόμενη φάση της αξιολόγησης αναγκών θα περιλαμβάνει ευρύτερη έρευνα και ανάλυση, με εις βάθος συνεντεύξεις και σχόλια από περισσότερους φορείς των κοινών. Θα περιλαμβάνει επίσης τον έλεγχο του νομικού εργαλείου από ειδικούς στο δίκαιο και στη δημόσια πολιτική.
Οι οργανισμοί που διαχειρίζονται συλλογές με άδειες CC ή υλικό του δημόσιου τομέα και θέλουν να συμμετάσχουν στην πρώιμη υιοθέτηση ή/και στη διαδικασία αξιολόγησης αναγκών, μπορούν να επικοινωνήσουν στο info@creativecommons.org.