Η σχέση των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων με το ανοιχτό λογισμικό και τα ψηφιακά κοινά έχει αλλάξει σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Πρωτοβουλίες που παλαιότερα παρέμεναν κυρίως στο επίπεδο της τεχνολογικής κοινότητας αποτελούν πλέον αντικείμενο εθνικών στρατηγικών και πολιτικής στήριξης. Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Τον Ιούνιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το Πακέτο για την Τεχνολογική Κυριαρχία (European Tech Sovereignty Package), επισημαίνοντας ως στρατηγικό κίνδυνο την ετήσια δαπάνη περίπου 264 δισ. ευρώ για ιδιόκτητα προϊόντα και υπηρεσίες που προέρχονται από χώρες εκτός Ευρώπης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το Matrix.org Foundation, ο οργανισμός πίσω από το ανοιχτό πρότυπο επικοινωνίας Matrix, αναδεικνύει τη σημασία της δημιουργίας ενός βιώσιμου ευρωπαϊκού οικοσυστήματος για το ανοιχτό λογισμικό. Σε πρόσφατη ανάρτησή του εξετάζει τα βήματα που απαιτούνται προς αυτή την κατεύθυνση, καθώς και τον ρόλο που θα μπορούσε να διαδραματίσει ο νέος ευρωπαϊκός φορέας για τα ψηφιακά κοινά.

Ένας νέος διακυβερνητικός φορέας

Εκπρόσωποι του Matrix βρέθηκαν πρόσφατα στο Παρίσι, σε εκδήλωση της Γενικής Διεύθυνσης Επιχειρήσεων της Γαλλίας (DGE) με θέμα τον ρόλο του ανοιχτού λογισμικού στην ευρωπαϊκή ψηφιακή πολιτική. Την εκδήλωση άνοιξαν η Γαλλίδα Υφυπουργός Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακών Υποθέσεων Anne Le Henanff και ο Γερμανός Υφυπουργός Ψηφιακού Μετασχηματισμού και Εκσυγχρονισμού της Διοίκησης (BMDS) Markus Richter. Την ίδια περίοδο, ο υπεύθυνος Developer Relations του Ιδρύματος, Andy Piper, συμμετείχε σε συνέδριο στο Λουξεμβούργο, σε πάνελ με τον νέο φορέα που γεννήθηκε από το Πακέτο για την Τεχνολογική Κυριαρχία: την Ευρωπαϊκή Κοινοπραξία Ψηφιακών Υποδομών για τα Ψηφιακά Κοινά (Digital Commons EDIC ή DC-EDIC).

Το DC-EDIC ιδρύθηκε τον Δεκέμβριο του 2025 με αποστολή την ανάπτυξη, τη συντήρηση και την κλιμάκωση ψηφιακών κοινών για την Ευρώπη. Η συγκρότησή του ολοκληρώθηκε με την ανοιχτή πρόσκληση για εμπειρογνώμονες της Συμβουλευτικής Επιτροπής. Πρόκειται για τον πρώτο κυβερνητικό φορέα αυτού του είδους, με στόχο να ενισχύσει την ψηφιακή κυριαρχία της Ευρώπης μέσα από τη δημιουργία, τη χρηματοδότηση και την αξιοποίηση υποδομών ανοιχτού κώδικα.

Το Matrix μετρά ήδη 12 χρόνια ως ανοιχτό πρότυπο και σήμερα αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της επικοινωνίας για εκατομμύρια Ευρωπαίους δημοσίους υπαλλήλους. Αξιοποιώντας αυτή την εμπειρία, το Ίδρυμα διατυπώνει συγκεκριμένες προτάσεις για καθέναν από τους πέντε στόχους του DC-EDIC.

1. Οικοδόμηση μιας ευρωπαϊκής κοινότητας

Το EDIC επιδιώκει να δημιουργήσει ένα ζωντανό οικοσύστημα φορέων ανοιχτού λογισμικού που βασίζεται στην εμπιστοσύνη, να συνεργαστεί με τις υπάρχουσες κοινότητες και να συνδέσει την εμπειρία από την πράξη με τις προτεραιότητες ανάπτυξης.

Ο διακυβερνητικός του χαρακτήρας, ωστόσο, του επιτρέπει να υπερβεί την απλή διαχείριση μιας κοινότητας. Το Matrix προτείνει ως πρότυπο τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), ο οποίος τηρεί κατάλογο «προεγκεκριμένων» ιατρικών προϊόντων, καθορίζει ποια φάρμακα θεωρούνται «απαραίτητα» για ένα σύστημα υγείας, συντονίζει την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων όπως οι επιδημίες και προσφέρει φόρουμ όπου κυβερνήσεις και άλλοι φορείς αναζητούν κοινές λύσεις.

Αν αντικαταστήσουμε την «υγεία» με την «ψηφιακή κυριαρχία», το DC-EDIC θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πηγή καθοδήγησης και εμπιστοσύνης, ως φορέας που προωθεί καλές πρακτικές και τη σύγκλιση σε ανοιχτά πρότυπα, και ως κόμβος συντονισμού για την επίλυση κοινών προβλημάτων και τη χρηματοδότηση.

Στην πράξη, το EDIC θα μπορούσε να φιλοξενεί ένα ευρετήριο έργων και προμηθευτών, το οποίο θα αποτυπώνει τη σχέση κάθε έργου με τις διακλαδώσεις (forks) και τους διαδόχους του και θα αναδεικνύει όσους συνεισφέρουν πίσω στην κοινότητα. Το Matrix έχει ήδη αναπτύξει, σε συνεργασία με το Grist, ένα πρωτότυπο τέτοιου ευρετηρίου με την ονομασία Trusted Vendor Authority (TVA).

Το EDIC θα μπορούσε επίσης να στηρίξει την ανεξάρτητη διακυβέρνηση των ψηφιακών κοινών, με αφετηρία το μοντέλο μη κερδοσκοπικών ιδρυμάτων όπως το Python Software Foundation και το Matrix.org Foundation. Συγκεκριμένα, θα μπορούσε:

• να καθοδηγεί τα κράτη-μέλη ώστε οι δημόσιες προμήθειες να προβλέπουν χρηματοδότηση για τη διακυβέρνηση των έργων,
• να δημιουργήσει ή να στηρίξει έναν θεσμικό φορέα για μικρά αλλά κρίσιμα έργα που στερούνται εποπτείας,
• να εκδίδει οδηγίες για καλές πρακτικές διακυβέρνησης,
• να χρηματοδοτεί τη διακυβέρνηση έργων κρίσιμων για την ψηφιακή ανθεκτικότητα της Ευρώπης.

Λίγοι χρήστες συνειδητοποιούν ότι αυτή η ανεξαρτησία προϋποθέτει σταθερή χρηματοδότηση για να είναι βιώσιμη.

Από τα μεγαλύτερα εμπόδια παραμένουν οι δημόσιες προμήθειες. Όσοι λαμβάνουν αποφάσεις πρέπει να κατανοήσουν γιατί έχει σημασία το ανοιχτό λογισμικό, πώς προμηθεύεται κανείς και ότι ο καλύτερος τρόπος να παραμείνει ελεύθερο είναι η οικονομική στήριξη όσων το αναπτύσσουν. Το EDIC μπορεί να εξελιχθεί σε σημείο αναφοράς για αυτή την καθοδήγηση, εντοπίζοντας παράλληλα προβλήματα κοινά σε όλα τα κράτη-μέλη και αντιμετωπίζοντάς τα με κοινή χρηματοδότηση.

2. Ανοιχτή πρόσβαση στη χρηματοδότηση

Οι φορείς που έχουν περισσότερα να κερδίσουν από τη μετάβαση στο ελεύθερο λογισμικό, όπως οι κυβερνήσεις, οι ασφαλιστικοί οργανισμοί υγείας και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, συχνά διαθέτουν περιορισμένους πόρους. Το DC-EDIC μπορεί να συνδράμει με τέσσερις τρόπους.

1. Χρηματοδότηση και καθοδήγηση της μετάβασης. Μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Κυρίαρχης Τεχνολογίας (EU-STF), ενός από τα δύο πρώτα έργα του DC-EDIC που ξεκίνησε πιλοτικά τον Ιούνιο, το EDIC μπορεί να προσφέρει οικονομική στήριξη ή ακόμη και αποσπασμένους εμπειρογνώμονες σε οργανισμούς που μεταβαίνουν στο ανοιχτό λογισμικό.
2. Ευχρηστία, ασφάλεια και κανονιστική συμμόρφωση. Τα έργα ανοιχτού κώδικα που δεν καταφέρνουν να εκτοπίσουν τις ιδιόκτητες λύσεις συνήθως υστερούν σε ευχρηστία ή δεν μπορούν να ανταποκριθούν σε απαιτήσεις όπως ο Κανονισμός για την Κυβερνοανθεκτικότητα (CRA), η προσβασιμότητα και οι έλεγχοι ασφαλείας. Ένα εύχρηστο ψηφιακό κοινό μπορεί να διαδοθεί οργανικά, όπως αποδεικνύει το VLC της VideoLAN. Στο πεδίο της ασφάλειας, το EDIC θα μπορούσε να αναλάβει ρόλο ανάλογο με εκείνον του δικτύου επιτήρησης παθογόνων του ΠΟΥ, συντονίζοντας τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση ευπαθειών στα κοινά που μοιράζονται τα κράτη-μέλη.
3. Ολοκληρωμένες λύσεις. Για τους περισσότερους χρήστες, η τεχνολογία που λειτουργεί άμεσα, χωρίς παραμετροποίηση, μειώνει τα εμπόδια υιοθέτησης. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το γαλλικό LaSuite, το γερμανικό OpenDesk και το ολλανδικό MijnBureau, εναλλακτικές του Microsoft 365 που χρησιμοποιούν το Matrix για την επικοινωνία. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και οι πρόσφατες προσκλήσεις του Horizon Europe για ένα Open Internet Stack.
4. Συγκέντρωση πόρων από τα κράτη-μέλη. Ένα πραγματικό ψηφιακό κοινό χρησιμοποιείται σε πολλές χώρες με παρόμοιες ανάγκες. Κανένα έργο, όμως, δεν μπορεί να εναρμονίσει τις διαδικασίες προμηθειών δώδεκα δημόσιων διοικήσεων· στην πράξη, είναι τυχερό αν εγκριθεί έστω και μία χρηματοδότηση. Το DC-EDIC θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πλατφόρμα συλλογικής χρηματοδότησης για κυβερνήσεις.

3. Βιωσιμότητα για τις υποδομές από τις οποίες εξαρτώνται όλοι

Όπως αναγνωρίζει και το ίδιο το EDIC, οι υποδομές ανοιχτού κώδικα υποχρηματοδοτούνται χρονίως. Όπως ο ΠΟΥ καταγράφει τα φάρμακα χωρίς τα οποία δεν μπορεί να λειτουργήσει ένα σύστημα υγείας, έτσι και το EDIC θα μπορούσε να καταγράψει τα ψηφιακά κοινά από τα οποία εξαρτάται η Ευρώπη και να εξασφαλίσει τη χρηματοδότησή τους.

Το Matrix αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Σε αυτό βασίζεται η επικοινωνία δημοσίων υπαλλήλων σε ολόκληρη την Ευρώπη:

• Στη Γερμανία, το BundesMessenger και το openDesk εξυπηρετούν τη δημόσια διοίκηση.
• Στη Γαλλία, το Tchap είναι υποχρεωτικό για όλους τους δημοσίους υπαλλήλους από τον Αύγουστο του 2025.
• Σουηδικές δημόσιες υπηρεσίες αξιοποιούν τη διαλειτουργικότητα των εφαρμογών του Matrix.
• Το Βέλγιο χρησιμοποιεί το BEAM, το Λουξεμβούργο το LuxChat και η Πολωνία το Merkury 2.0.

Στο Matrix στηρίζονται επίσης το σύστημα υγείας της Αυστρίας και τα ελβετικά ταχυδρομεία.

Όλοι αυτοί επέλεξαν το Matrix επειδή, ως ανοιχτό πρότυπο, απαλλάσσει από την εξάρτηση από έναν μόνο προμηθευτή. Παρ’ όλα αυτά, μόνο ένας κυβερνητικός φορέας έχει γίνει μέλος του Matrix.org Foundation για να στηρίξει την κεντρική προδιαγραφή από την οποία εξαρτώνται όλες αυτές οι κυβερνήσεις: η γαλλική Διεύθυνση Ψηφιακών Υποθέσεων (DINUM), και μάλιστα μόλις από τον Οκτώβριο του 2025. Το DC-EDIC θα μπορούσε να καλύψει αυτό το κενό, στηρίζοντας τους οργανισμούς που συντηρούν ανεξάρτητα προδιαγραφές και πρωτόκολλα, τα προωθούν και διατηρούν τα οικοσυστήματά τους ζωντανά και πολυφωνικά.

Το παράδειγμα του Matrix αναδεικνύει και ένα ευρύτερο ζήτημα. Η χρηματοδότηση του ανοιχτού λογισμικού κατευθύνεται κυρίως σε νέες τεχνολογίες, ενώ η συντήρηση όσων ήδη χρησιμοποιούμε έχει τουλάχιστον την ίδια σημασία. Οι επιχορηγήσεις κρύβουν κι αυτές κινδύνους, καθώς καθιστούν κρίσιμα έργα εξαρτημένα από τον επόμενο κύκλο προσκλήσεων. Ο ουσιαστικός στόχος είναι η οικονομική αυτάρκεια: τα ψηφιακά κοινά πρέπει να μπορούν να αντλούν πόρους από τους ίδιους τους χρήστες τους, για παράδειγμα μέσω συνδρομών μελών σε ιδρύματα. Έτσι περιορίζεται και ο λεγόμενος «bus factor», δηλαδή ο κίνδυνος να παραλύσει ένα έργο αν αποχωρήσουν λίγα βασικά πρόσωπα.

4. Τεκμηρίωση από την πράξη για όσους χαράσσουν πολιτική

Το EDIC μπορεί να συγκεντρώνει στοιχεία για τα εργαλεία που χρησιμοποιούν τα κράτη-μέλη, λειτουργώντας όπως το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Υγείας του ΠΟΥ, που μετατρέπει τα εθνικά δεδομένα σε κοινή γνώση.

Μπορεί επίσης να αναθέτει μελέτες για το πραγματικό κόστος του ιδιόκτητου λογισμικού. Ακριβή στοιχεία για τις δαπάνες των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων σπανίζουν. Ενδεικτικά, η γερμανική ομοσπονδιακή κυβέρνηση φέρεται να δαπάνησε 481,4 εκατ. ευρώ για υπηρεσίες της Microsoft το 2025. Μια συγκριτική ανάλυση του μακροπρόθεσμου κόστους, για παράδειγμα μεταξύ Microsoft Office και OpenDesk, καθώς και ένα εργαλείο υπολογισμού του κόστους και της εξοικονόμησης από τη μετάβαση, θα ήταν πολύτιμα για οικονομικούς διευθυντές και φορείς χάραξης πολιτικής.

Εξίσου χρήσιμα θα ήταν σύντομα και κατανοητά κείμενα πολιτικής για την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια. Τον Μάρτιο του 2024, ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων έκρινε ότι η χρήση του Microsoft 365 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραβιάζει την ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία δεδομένων. Στις αρχές του 2026, η Γαλλία απαγόρευσε στους δημοσίους υπαλλήλους τη χρήση των Zoom, Google Meet, Microsoft Teams και άλλων αμερικανικών πλατφορμών, επικαλούμενη την κυριαρχία των δεδομένων. Όλη αυτή η γνώση θα μπορούσε να συγκεντρωθεί σε ένα ενιαίο σημείο αναφοράς, μαζί με το ευρετήριο έργων και προμηθευτών, πληροφορίες για τη διασύνδεση διαφορετικών λύσεων και πρότυπους οδηγούς, για παράδειγμα για τη μετάβαση.

5. Υλοποίηση συγκεκριμένων έργων

Το DC-EDIC σχεδιάζει «Προκλήσεις 100 Ημερών» με στόχο την παραγωγή λειτουργικού λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Το Matrix προτείνει, παράλληλα, χρονικά οριοθετημένα έργα για το απαραίτητο πλαίσιο γύρω από το λογισμικό: μελέτες κόστους, κείμενα πολιτικής, το ευρετήριο αξιόπιστων έργων και προμηθευτών, καθώς και τον κατάλογο των απαραίτητων ψηφιακών κοινών που χρειάζονται στήριξη για τη συντήρησή τους.

Φάρος, όχι παραγωγός λογισμικού

Το κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι η ιδιαίτερη αξία του DC-EDIC βρίσκεται στη διακυβέρνηση και όχι στην παραγωγή λογισμικού. Η Ευρώπη διαθέτει ήδη πλήθος ταλαντούχων δημιουργών ανοιχτού κώδικα. Αυτό που μόνο το EDIC μπορεί να προσφέρει είναι να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς και να αναλάβει την αθέατη αλλά ζωτική δουλειά που κρατά τα πάντα σε λειτουργία. Ο ΠΟΥ δεν παράγει φάρμακα· υποδεικνύει όμως ποια είναι απαραίτητα και από πού μπορούν να προμηθευτούν με ασφάλεια. Με τον ίδιο τρόπο, το DC-EDIC μπορεί να βοηθήσει την Ευρώπη να επιλέγει με σιγουριά, να ορίζει τα πρότυπα στα οποία αξίζει να συγκλίνει, να συντονίζει όταν τα προβλήματα είναι κοινά και να χρηματοδοτεί τις υποδομές που χρησιμοποιούμε όλοι.

Η διαδρομή του Matrix, από ένα μικρό ανοιχτό πρότυπο στη ραχοκοκαλιά της κυβερνητικής επικοινωνίας στην Ευρώπη, δείχνει πόσο μακριά μπορούν να φτάσουν τα ψηφιακά κοινά, αλλά και πόσο ευάλωτα παραμένουν όταν κανείς δεν χρηματοδοτεί όσους τα φροντίζουν.

Χαρακτηριστικό της απήχησης του Matrix είναι το Matrix Conference, που πραγματοποιείται αυτές τις ημέρες (20–23 Οκτωβρίου 2026) στο Μάλμε της Σουηδίας. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει δύο ολόκληρες ημέρες αφιερωμένες στο οικοσύστημα του Matrix στον δημόσιο τομέα, με τη συμμετοχή του ΝΑΤΟ, του ΟΗΕ, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και εκπροσώπων των περισσότερων χωρών που χρησιμοποιούν το Matrix.

Πηγή: https://matrix.org/blog/2026/10/14/build-open-source-europe-how-dc-edic-help/