Η αξιοποίηση των ανοικτών δεδομένων και η συμμετοχή των πολιτών μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στον σχεδιασμό ανθεκτικότερων πόλεων, ιδιαίτερα απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Φεράρα της Ιταλίας, όπου από το 2019 εφαρμόζεται ένα πρόγραμμα που συνδυάζει την παρακολούθηση της θερμοκρασίας και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης με τη χρήση ανοικτών δεδομένων, υποστηρίζοντας τον σχεδιασμό παρεμβάσεων στον αστικό χώρο.
Τον Οκτώβριο του 2025, ο Δήμος της Φεράρα τιμήθηκε με το βραβείο Καλών Πρακτικών, στο πλαίσιο της έκτης Γενικής Συνέλευσης Έξυπνων Πόλεων της Ιταλίας, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Πάντοβα. Η διάκριση απονεμήθηκε για το έργο του Δήμου στον τομέα των ανοικτών δεδομένων και της συμμετοχικής επιστήμης (citizen science), με αντικείμενο την παρακολούθηση των περιβαλλοντικών συνθηκών και την υποστήριξη του αστικού σχεδιασμού.
Το πρόγραμμα βασίζεται στη συστηματική συλλογή και επεξεργασία στοιχείων σχετικά με τις αστικές θερμικές νησίδες και την ποιότητα του αέρα. Μέσω αυτών, ο Δήμος μπορεί να εντοπίζει τις περιοχές που πλήττονται περισσότερο από τις υψηλές θερμοκρασίες και να σχεδιάζει στοχευμένες παρεμβάσεις για τον περιορισμό των επιπτώσεών τους στους κατοίκους.
Η κοιλάδα του Πάδου και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής
Η Φεράρα βρίσκεται στην περιφέρεια της Εμίλια-Ρομάνια, στην κοιλάδα του Πάδου, μια εκτεταμένη πεδινή περιοχή της βόρειας Ιταλίας, που εκτείνεται σε μήκος άνω των 650 χιλιομέτρων, από τις δυτικές Άλπεις έως την Αδριατική Θάλασσα. Στην περιοχή κατοικούν περίπου 17 εκατομμύρια άνθρωποι, σχεδόν το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού της Ιταλίας, ενώ εκεί βρίσκονται και σημαντικά αστικά κέντρα, όπως το Μιλάνο και το Τορίνο.
Η γεωγραφική θέση και τα φυσικά χαρακτηριστικά της κοιλάδας την καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτη σε ακραία καιρικά φαινόμενα και περιβαλλοντικές πιέσεις, όπως η ατμοσφαιρική ρύπανση, οι παρατεταμένοι καύσωνες και οι πλημμύρες. Ειδικότερα, η συγκέντρωση υψηλών θερμοκρασιών σε συνδυασμό με την αστική δόμηση ευνοεί την εμφάνιση του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας, με αποτέλεσμα ορισμένες περιοχές να επιβαρύνονται περισσότερο κατά τη διάρκεια των θερμών περιόδων.
Όπως επισημαίνει ο αντιδήμαρχος της Φεράρα, Αλεσάντρο Μπαλμπόνι, τα χαρακτηριστικά αυτά καθιστούν την κοιλάδα του Πάδου μία από τις πλέον εκτεθειμένες περιοχές της Ευρώπης στους καύσωνες και τις πλημμύρες.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Δήμος της Φεράρα, σε συνεργασία με την εταιρεία Deda Next, υιοθέτησε μια προσέγγιση που αντιμετωπίζει τα δεδομένα ως κοινό αγαθό. Η συγκεκριμένη αντίληψη αποτελεί τη βάση για την ενσωμάτωση των περιβαλλοντικών πληροφοριών στον αστικό σχεδιασμό, με στόχο τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των δημοτικών παρεμβάσεων και την ενίσχυση της βιωσιμότητας και της ανθεκτικότητας της πόλης.
Δύο έργα για την παρακολούθηση της θερμοκρασίας και της ποιότητας του αέρα
Η πρωτοβουλία του Δήμου της Φεράρα στηρίζεται σε δύο ευρωπαϊκά έργα με διαφορετικό αντικείμενο: το USAGE, που επικεντρώνεται στη χαρτογράφηση των αστικών θερμικών νησίδων, και το Air-Break, το οποίο αφορά την παρακολούθηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Το USAGE χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα «Ορίζοντας Ευρώπη» και αξιοποιεί διαφορετικές πηγές πληροφοριών για την καταγραφή των θερμικών συνθηκών στην πόλη.
Στο πλαίσιο του έργου πραγματοποιήθηκαν μετρήσεις θερμοκρασίας κατά τη διάρκεια διαφορετικών εποχών, τόσο τον χειμώνα όσο και το καλοκαίρι. Τα στοιχεία αυτά συμπληρώθηκαν από ιστορικά δεδομένα της περιόδου 2013-2023, τα οποία αντλήθηκαν από δορυφορικές εικόνες. Ο συνδυασμός των δύο πηγών επέτρεψε τη χαρτογράφηση των θερμικών νησίδων και την παρακολούθηση της εξέλιξής τους σε βάθος δεκαετίας.
Το Air-Break, από την άλλη πλευρά, χρησιμοποιεί ένα δίκτυο 14 σταθμών μέτρησης, οι οποίοι καταγράφουν συνεχώς διαφορετικούς ατμοσφαιρικούς ρύπους. Οι μετρήσεις παρέχουν μια διαρκή εικόνα της ποιότητας του αέρα και συμπληρώνουν τα στοιχεία που συγκεντρώνονται για τις θερμικές συνθήκες της πόλης.
Τα δεδομένα από τις συσκευές του Διαδικτύου των Πραγμάτων (Internet of Things – IoT) των δύο έργων συγκεντρώνονται σε έναν ενιαίο διακομιστή, ο οποίος αναπτύχθηκε από το γερμανικό ερευνητικό ινστιτούτο Fraunhofer-Gesellschaft (FHG). Η υποδομή βασίζεται στα πρότυπα του Οργανισμού Ανοικτού Γεωχωρικού Συστήματος (Open Geospatial Consortium – OGC), τα οποία διευκολύνουν την ανταλλαγή και την επεξεργασία γεωχωρικών δεδομένων, διασφαλίζοντας τη διαλειτουργικότητα μεταξύ διαφορετικών συστημάτων και εφαρμογών.
Ο ρόλος του ανοικτού λογισμικού και των ανοικτών προτύπων
Στην τεχνολογική υποδομή της Φεράρα, το ανοικτό λογισμικό και τα ανοικτά πρότυπα επιτελούν συμπληρωματικές λειτουργίες. Τα εργαλεία ανοικτού λογισμικού αναλαμβάνουν την επεξεργασία των δεδομένων, ενώ τα ανοικτά πρότυπα καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αυτά οργανώνονται και ανταλλάσσονται μεταξύ διαφορετικών συστημάτων και εφαρμογών.
Τα πρότυπα του Ανοικτού Γεωχωρικού Κοινοπραξίας (OGC) είναι ελεύθερα διαθέσιμες προδιαγραφές που διευκολύνουν την ανταλλαγή γεωχωρικών πληροφοριών, χωρίς να απαιτείται η χρήση συγκεκριμένων τεχνολογικών πλατφορμών ή λύσεων από έναν προμηθευτή. Με αυτόν τον τρόπο, διασφαλίζεται ότι τα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά περιβάλλοντα, χωρίς να εξαρτώνται από ένα συγκεκριμένο σύστημα.
Η υιοθέτηση αυτής της προσέγγισης διευκολύνει τη διάθεση και την επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων από δημόσιους φορείς και άλλους ενδιαφερομένους. Παράλληλα, περιορίζει τον κίνδυνο τεχνολογικής εξάρτησης και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη διατήρηση και τη συνέχιση των έργων σε βάθος χρόνου.
Στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας, τα δεδομένα συγκεντρώνονται σε ωριαίους μέσους όρους και δημοσιεύονται στην πύλη ανοικτών δεδομένων του Δήμου, καθώς και μέσω γραφημάτων και ενημερωτικών απεικονίσεων στον ιστότοπο του Air-Break. Με τον τρόπο αυτό, οι περιβαλλοντικές πληροφορίες είναι προσβάσιμες τόσο στις δημοτικές υπηρεσίες όσο και στους πολίτες, οι οποίοι μπορούν να τις αξιοποιήσουν για την ενημέρωσή τους.
Από τα δεδομένα στις παρεμβάσεις στον αστικό χώρο
Η ανάλυση των περιβαλλοντικών δεδομένων παρέχει στον Δήμο της Φεράρα τη δυνατότητα να εντοπίζει τις περιοχές που πλήττονται περισσότερο από τις υψηλές θερμοκρασίες και να καθορίζει πού χρειάζονται παρεμβάσεις.
Όπως επισημαίνει ο αντιδήμαρχος Αλεσάντρο Μπαλμπόνι, η συστηματική παρακολούθηση των περιβαλλοντικών συνθηκών επιτρέπει στον Δήμο να εγκαταλείψει μια προσέγγιση του αστικού σχεδιασμού που βασίζεται σε υποκειμενικές εκτιμήσεις και να λαμβάνει αποφάσεις με βάση επιστημονικά στοιχεία.
Κατά τη διάρκεια της προηγούμενης δημοτικής θητείας, υλοποιήθηκαν παρεμβάσεις που περιλάμβαναν τη φύτευση 15.000 νέων δέντρων, την κατάργηση δεκάδων θέσεων στάθμευσης και την αντικατάσταση ασφαλτοστρωμένων επιφανειών με υδατοπερατά υλικά. Οι παρεμβάσεις αυτές αποσκοπούν στον περιορισμό της θερμικής επιβάρυνσης και στη δημιουργία ενός πιο φιλικού αστικού περιβάλλοντος.
Η χαρτογράφηση των θερμικά επιβαρυμένων περιοχών συμβάλλει στον προσδιορισμό των σημείων όπου απαιτούνται παρεμβάσεις, επιτρέποντας στον Δήμο να κατευθύνει τις προσπάθειές του εκεί όπου οι ανάγκες είναι μεγαλύτερες. Ιδιαίτερη σημασία έχει η προστασία των ευάλωτων κατοίκων, οι οποίοι εκτίθενται περισσότερο στους κινδύνους των υψηλών θερμοκρασιών.
Όπως τονίζει ο αντιδήμαρχος, η πρόσβαση σε αξιόπιστα δεδομένα επιτρέπει στον Δήμο να μεταμορφώνει χώρους που είναι δυσμενείς ή ακόμη και επικίνδυνοι για τους ευάλωτους πολίτες σε πιο βιώσιμα και φιλόξενα σημεία της πόλης.
Η αξία των ανοικτών δεδομένων για τις πόλεις
Για τον Αλεσάντρο Μπαλμπόνι, η αξία της πρωτοβουλίας της Φεράρα έγκειται στη δυνατότητα αξιοποίησης των περιβαλλοντικών δεδομένων για τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων. Η δημοσιοποίησή τους μέσω της πύλης ανοικτών δεδομένων, σε συνδυασμό με τη χρήση ανοικτών προτύπων του OGC, διευκολύνει την πρόσβαση στις πληροφορίες και την επαναχρησιμοποίησή τους.
Εξίσου σημαντική είναι η επιλογή του ανοικτού λογισμικού, καθώς, όπως επισημαίνει ο επικεφαλής του Τμήματος Πληροφορικής του Δήμου, Φεντερίκο Μοντονέζι, επιτρέπει τη συνέχιση και την προσαρμογή των έργων σε βάθος χρόνου, ακόμη και μετά την αλλαγή της δημοτικής διοίκησης.
Η περίπτωση της Φεράρα αναδεικνύει τη σημασία της ανάπτυξης ψηφιακών υποδομών που δεν εξυπηρετούν μόνο τις άμεσες ανάγκες μιας πόλης, αλλά μπορούν να διατηρηθούν και να εξελιχθούν. Με αυτόν τον τρόπο, τα δεδομένα και τα τεχνολογικά εργαλεία παραμένουν διαθέσιμα για την υποστήριξη του αστικού σχεδιασμού και των μελλοντικών παρεμβάσεων.