Για πρώτη φορά, υπάρχει μια παγκόσμια, τεκμηριωμένη εικόνα της συμμετοχής των κυβερνήσεων στην ανάπτυξη ανοικτού κώδικα. Το Παρατηρητήριο Δημόσιου Κώδικα (Public Code Observatory), που παρουσιάστηκε τον Ιούνιο στη Νέα Υόρκη, επιχειρεί να καταγράψει με συστηματικό τρόπο πού, σε ποιον βαθμό και με ποιον τρόπο οι δημόσιοι φορείς συνεισφέρουν στον ανοικτό κώδικα.
Η πρωτοβουλία παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της Εβδομάδας Ανοικτού Κώδικα των Ηνωμένων Εθνών από το Software Heritage, την UNESCO και το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τις Ψηφιακές και Αναδυόμενες Τεχνολογίες (UN ODET). Συνοδεύεται από την πρώτη έκδοση της έρευνας «Η κατάσταση του δημόσιου κώδικα 2026» (The State of Public Code 2026),η οποία βασίζεται σε πραγματικές συνεισφορές πηγαίου κώδικα και όχι σε ερωτηματολόγια ή εκτιμήσεις των ίδιων των κυβερνήσεων.
Το εγχείρημα έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό κενό. Παρότι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο αναπτύσσουν και δημοσιεύουν κώδικα ανοικτής πρόσβασης, μέχρι σήμερα δεν υπήρχε μια κοινή και επαληθεύσιμη βάση δεδομένων που να αποτυπώνει τη συνολική έκταση αυτής της δραστηριότητας και, κυρίως, τη διάρκεια και τη διασύνδεσή της μεταξύ διαφορετικών χωρών.
Μια παγκόσμια καταγραφή κυβερνητικών συνεισφορών
Η πρώτη έκδοση της έρευνας καταγράφει 288.411 δημόσια αποθετήρια κώδικα, στα οποία έχει εντοπιστεί τουλάχιστον μία συνεισφορά από άτομο που χρησιμοποιεί κυβερνητική διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Συνολικά, εντοπίζονται 92.831 συνεισφέροντες, ενώ στην έρευνα περιλαμβάνονται και τα 193 κράτη-μέλη των Ηνωμένων Εθνών, μέσω 199 κυβερνητικών διαδικτυακών τομέων.
Τα δεδομένα προέρχονται από το Αρχείο του Software Heritage (Software Heritage Archive), το οποίο έχει αναγνωριστεί ως Ψηφιακό Δημόσιο Αγαθό και διατηρεί έναν ιδιαίτερα μεγάλο όγκο δημοσίως διαθέσιμου πηγαίου κώδικα. Η ανάλυση βασίζεται σε κώδικα που έχει αρχειοθετηθεί και σε συνεισφορές που μπορούν να εντοπιστούν, επιτρέποντας μια διαφορετική προσέγγιση: αντί να εξετάζεται τι δηλώνουν οι κυβερνήσεις ότι κάνουν, εξετάζεται τι μπορεί να τεκμηριωθεί μέσα από τη δραστηριότητα στον ίδιο τον κώδικα.
Η διάκριση είναι σημαντική. Το Παρατηρητήριο Δημόσιου Κώδικα δεν καταγράφει ποιο λογισμικό χρησιμοποιεί κάθε κυβέρνηση ούτε ποια έργα αναπτύσσει ή διαχειρίζεται. Καταγράφει πού έχουν εντοπιστεί κυβερνητικές συνεισφορές σε έργα ανοικτού κώδικα. Έτσι, η έρευνα αποτυπώνει τη συμμετοχή δημόσιων φορέων στο ευρύτερο οικοσύστημα του ανοικτού κώδικα.
Η ψηφιακή ωριμότητα συνδέεται περισσότερο με τη συμμετοχή στον ανοικτό κώδικα
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας αφορά τη σχέση ανάμεσα στη συμμετοχή στον ανοικτό κώδικα και στο επίπεδο ψηφιακής ανάπτυξης μιας χώρας.
Ο αριθμός των κυβερνητικών συνεισφερόντων εμφανίζει ισχυρότερη συσχέτιση με τον Δείκτη Ανάπτυξης Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης των Ηνωμένων Εθνών (UN EGDI) από ό,τι με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Η συσχέτιση με τον EGDI ανέρχεται σε ρ = 0,52, έναντι ρ = 0,26 για το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, με την ανάλυση να αφορά 158 χώρες.
Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι η ψηφιακή ωριμότητα οδηγεί σε μεγαλύτερη συμμετοχή στον ανοικτό κώδικα. Δείχνει, ωστόσο, ότι η οικονομική ισχύς δεν αποτελεί από μόνη της επαρκή ένδειξη για το επίπεδο συμμετοχής μιας χώρας στον δημόσιο κώδικα.
Η συσχέτιση με τον δείκτη ηλεκτρονικής διακυβέρνησης παραπέμπει στη σημασία παραγόντων όπως οι ψηφιακές υποδομές, οι δεξιότητες και η ικανότητα των δημόσιων φορέων να αναπτύσσουν, να αξιοποιούν και να διαχειρίζονται ψηφιακές τεχνολογίες.
Η συμμετοχή είναι παγκόσμια, αλλά όχι ισόρροπη
Η γεωγραφική κατανομή των συνεισφερόντων παρουσιάζει σημαντικές ανισότητες. Οι χώρες της Αμερικής συγκεντρώνουν περίπου το 72% των καταγεγραμμένων συνεισφερόντων, ενώ η Αφρική αντιπροσωπεύει λιγότερο από 1%. Παράλληλα, η γεωγραφική κατανομή των έργων στα οποία έχει εντοπιστεί κυβερνητική συνεισφορά είναι ευρύτερη από την κατανομή των συνεισφερόντων.
Η διαφορά αυτή δείχνει ότι η παρουσία μιας χώρας στο οικοσύστημα του ανοικτού κώδικα δεν αποτυπώνεται μόνο από τον αριθμό των ανθρώπων που συνεισφέρουν. Ακόμη και χώρες με μικρότερες ομάδες συνεισφερόντων μπορούν να συμμετέχουν σε έργα με διεθνή διάσταση, γεγονός που αναδεικνύει τη διαφορετική κλίμακα και τα διαφορετικά πρότυπα συμμετοχής των δημόσιων φορέων.
Η πρόκληση της μακροχρόνιας συντήρησης
Ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της έρευνας δεν αφορά τον όγκο του κώδικα που δημιουργείται, αλλά τη διάρκεια της δραστηριότητας γύρω από αυτόν.
Περίπου πέντε στα έξι αποθετήρια στα οποία καταγράφεται για πρώτη φορά κυβερνητική συνεισφορά δεν εμφανίζουν δραστηριότητα έναν χρόνο αργότερα. Με άλλα λόγια, μόνο περίπου ένα στα έξι εξακολουθεί να εμφανίζει δραστηριότητα μετά τον πρώτο χρόνο, με το ακριβές ποσοστό να διαφοροποιείται ανάλογα με τη χρονιά και το δείγμα.
Το εύρημα μετατοπίζει την προσοχή από τη δημιουργία νέων έργων στη μακροχρόνια συντήρησή τους. Η δημοσίευση κώδικα από μόνη της δεν αρκεί για τη δημιουργία διαρκούς δημόσιας αξίας. Απαιτούνται συνεχείς ενημερώσεις, διορθώσεις ασφαλείας, τεκμηρίωση, κατάλληλη διακυβέρνηση και συμμετοχή στην κοινότητα του έργου.
Για τον δημόσιο τομέα, αυτό σημαίνει ότι η επιτυχία ενός έργου ανοικτού κώδικα δεν θα πρέπει να αξιολογείται μόνο με βάση το αν δημιουργήθηκε ή δημοσιεύθηκε, αλλά και με βάση το αν συνεχίζει να συντηρείται, να εξελίσσεται και να αξιοποιείται.
Περιορισμένες παραμένουν οι διασυνοριακές συνεργασίες
Παρά τον παγκόσμιο χαρακτήρα του ανοικτού κώδικα, η συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων παραμένει περιορισμένη.
Μόλις 1.409 αποθετήρια, δηλαδή περίπου 0,5% του συνόλου, περιλαμβάνουν καταγεγραμμένες κυβερνητικές συνεισφορές από περισσότερες από μία χώρες. Η ισχυρότερη διμερής σχέση καταγράφεται μεταξύ Ηνωμένου Βασιλείου και Ηνωμένων Πολιτειών, με 404 κοινά έργα. Ακολουθούν, μεταξύ άλλων, οι συνεργασίες Αυστραλίας–Ηνωμένων Πολιτειών και Βραζιλίας–Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ και οι διασυνοριακές συνεργασίες μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών, όπως Γαλλίας και Γερμανίας, παραμένουν περιορισμένες.
Παρότι ο αριθμός των κοινών έργων είναι μικρός, τα έργα αυτά αναδεικνύουν μια σημαντική δυνατότητα του ανοικτού κώδικα: δημόσιοι φορείς διαφορετικών χωρών μπορούν να συνεισφέρουν στην ανάπτυξη και τη συντήρηση κοινών ψηφιακών υποδομών, χωρίς να απαιτείται κατ’ ανάγκη μια τυπική διμερής συμφωνία για κάθε έργο.
Το Παρατηρητήριο Δημόσιου Κώδικα μπορεί, επομένως, να λειτουργήσει όχι μόνο ως μηχανισμός καταγραφής, αλλά και ως εργαλείο για τον εντοπισμό έργων στα οποία ήδη υπάρχει κοινή δραστηριότητα και τα οποία θα μπορούσαν να αποτελέσουν βάση για περαιτέρω συνεργασία.
Η πρόκληση της συνεισφοράς πίσω στην κοινότητα
Η έρευνα αναδεικνύει και μια δεύτερη πρόκληση. Από τα καταγεγραμμένα Ψηφιακά Δημόσια Αγαθά (Digital Public Goods), μόλις 10 εμφανίζουν κυβερνητικές συνεισφορές από οκτώ χώρες.
Το εύρημα υποδηλώνει ότι η αξιοποίηση ανοικτών υποδομών από τις κυβερνήσεις δεν συνοδεύεται πάντα από αντίστοιχη συνεισφορά στον κοινό κώδικα. Η αρχή της συνεισφοράς πίσω στην κοινότητα (contribute back) αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία: η επαναχρησιμοποίηση ανοικτού κώδικα μπορεί, όπου είναι εφικτό, να συνοδεύεται από βελτιώσεις που επιστρέφουν στο έργο και μπορούν να αξιοποιηθούν και από άλλους δημόσιους φορείς.
Η πρακτική αυτή μπορεί να περιορίσει την επανάληψη της ίδιας δουλειάς από διαφορετικούς οργανισμούς, να ενισχύσει τη βιωσιμότητα κοινών ψηφιακών υποδομών και να συμβάλει στη δικαιότερη κατανομή του κόστους συντήρησής τους.
Το Παρατηρητήριο ως εργαλείο για τον δημόσιο τομέα
Το Παρατηρητήριο Δημόσιου Κώδικα (Public Code Observatory) βρίσκεται ακόμη στην αρχή της ανάπτυξής του. Τα αποτελέσματα της πρώτης έκδοσης είναι προκαταρκτικά και η βάση δεδομένων θα συνεχίσει να βελτιώνεται με τη συμμετοχή κυβερνήσεων, δημοσίων υπαλλήλων και ερευνητών. Η μεθοδολογία και τα δεδομένα έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε τα αποτελέσματα να μπορούν να ελεγχθούν, να αναπαραχθούν και να εμπλουτιστούν.
Αυτό αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της πρωτοβουλίας. Για πρώτη φορά, η συζήτηση για τη συμμετοχή του δημόσιου τομέα στον ανοικτό κώδικα αποκτά μια κοινή και τεκμηριωμένη βάση δεδομένων.
Η αξία αυτής της βάσης δεν βρίσκεται μόνο στην καταγραφή των χωρών με τη μεγαλύτερη συμμετοχή. Βρίσκεται κυρίως στη δυνατότητα να καταστεί ορατό πού υπάρχει δραστηριότητα, ποια έργα διατηρούνται, πού αναπτύσσονται διεθνείς συνεργασίες και πού υπάρχουν κενά.
Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κυβερνήσεις αναζητούν τρόπους να ενισχύσουν την ψηφιακή τους ικανότητα, τη διαλειτουργικότητα και την τεχνολογική τους αυτονομία, η γνώση για τον κώδικα που δημιουργείται και μοιράζεται στον δημόσιο τομέα αποκτά πρακτική αξία.
Το Παρατηρητήριο Δημόσιου Κώδικα επιχειρεί να μετατρέψει αυτή τη μέχρι σήμερα διάσπαρτη δραστηριότητα σε μετρήσιμη, συγκρίσιμη και διαρκώς εξελισσόμενη γνώση. Το επόμενο ζητούμενο δεν είναι απλώς περισσότερος ανοικτός κώδικας, αλλά περισσότερος κώδικας που συντηρείται, επαναχρησιμοποιείται και μπορεί να αποτελέσει κοινή ψηφιακή υποδομή.