Η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στις δημόσιες υπηρεσίες δεν εξαρτάται μόνο από τις τεχνολογικές δυνατότητες, αλλά και από το κατάλληλο διοικητικό και τεχνικό υπόβαθρο. Η ποιότητα των δεδομένων, η διασύνδεση των πληροφοριακών συστημάτων, η σαφής οργάνωση των διαδικασιών και η συνεργασία μεταξύ των δημόσιων οργανισμών αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την αποτελεσματική εφαρμογή της. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθούν απομονωμένες εφαρμογές, χωρίς δυνατότητα συνεργασίας και ευρύτερης αξιοποίησης.
Αυτή είναι η βασική θέση της Cristina Cosma, επικεφαλής της Μονάδας Διαλειτουργικότητας και Ψηφιακής Διακυβέρνησης της Γενικής Διεύθυνσης Ψηφιακών Υπηρεσιών (DG DIGIT) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, και του Jorge Sousa, υπεύθυνου προγράμματος στην ίδια μονάδα. Σε συνέντευξή τους στην πύλη Interoperable Europe αναλύουν τις προκλήσεις που συνοδεύουν την ενσωμάτωση της ΤΝ στη δημόσια διοίκηση, εξηγούν τον ρόλο της διαλειτουργικότητας και παρουσιάζουν τις πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την υποστήριξη των δημόσιων διοικήσεων.
Από τις πιλοτικές εφαρμογές στην καθημερινή λειτουργία
Η επιτυχία μιας πιλοτικής εφαρμογής δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μπορεί να αξιοποιηθεί με την ίδια αποτελεσματικότητα σε μια δημόσια υπηρεσία που εξυπηρετεί καθημερινά χιλιάδες ή εκατομμύρια πολίτες. Όπως επισημαίνει η Cristina Cosma, μια δοκιμή πραγματοποιείται συνήθως με περιορισμένο όγκο δεδομένων, συγκεκριμένο αντικείμενο και μια εξειδικευμένη ομάδα. Η εφαρμογή της στην πράξη, όμως, απαιτεί να λειτουργεί σε διαφορετικά πληροφοριακά συστήματα και διοικητικά περιβάλλοντα, με συνέπεια και αξιοπιστία.
Αυτή η μετάβαση προϋποθέτει περισσότερα από την ίδια την τεχνολογία. Απαιτεί κατάλληλους μηχανισμούς διακυβέρνησης, μέτρα ασφάλειας, εξειδικευμένες δεξιότητες και τεχνογνωσία στις δημόσιες προμήθειες. Καθοριστική είναι επίσης η εμπιστοσύνη των πολιτών στις υπηρεσίες που αξιοποιούν την ΤΝ.
Στο πλαίσιο αυτό, η διαλειτουργικότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα δεδομένα που χρειάζονται τα συστήματα ΤΝ είναι συχνά κατανεμημένα σε διαφορετικούς οργανισμούς, διοικητικά επίπεδα και κράτη μέλη. Χωρίς τη δυνατότητα ανταλλαγής και αξιοποίησής τους, οι εφαρμογές που αναπτύσσονται από μεμονωμένους φορείς δύσκολα μπορούν να επεκταθούν και να λειτουργήσουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Η Cristina Cosma περιγράφει αυτόν τον κίνδυνο ως τη δημιουργία «νησίδων ΤΝ», επισημαίνοντας την ανάγκη κοινών προτύπων, επαναχρησιμοποιήσιμων λύσεων και συνεργασίας ήδη από τον σχεδιασμό.
Μια ακόμη προϋπόθεση αφορά την οργάνωση των ίδιων των διοικήσεων. Όπως παρατηρεί ο Jorge Sousa, οι εσωτερικές διαδικασίες δεν είναι πάντοτε επαρκώς καταγεγραμμένες, ακόμη και στον ίδιο οργανισμό. Η αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων, των επιμέρους βημάτων και των ροών πληροφοριών της ΤΝ στη λειτουργία τους.είναι απαραίτητη τόσο για τη διασύνδεση των υπηρεσιών όσο και για την ουσιαστική ενσωμάτωση
Η ευρωπαϊκή υποστήριξη και η εργαλειοθήκη ΤΝ
Για να διευκολύνει τις δημόσιες διοικήσεις στην αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναπτύσσει εργαλειοθήκη με πρακτικούς πόρους και επαναχρησιμοποιήσιμες λύσεις, στο πλαίσιο της στρατηγικής Apply AI.
Η εργαλειοθήκη αποτελεί μέρος του ειδικού χώρου AI in the Public Sector στην πύλη Interoperable Europe, όπου συγκεντρώνονται εργαλεία, παραδείγματα εφαρμογών, εκπαιδευτικό υλικό και οδηγίες για νομικά ζητήματα, διακυβέρνηση και δημόσιες προμήθειες. Προτεραιότητα δίνεται, όπου είναι δυνατόν, σε λύσεις ανοικτού κώδικα, δωρεάν διαθέσιμους πόρους και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες.
Το περιεχόμενο απευθύνεται σε ένα ευρύ φάσμα επαγγελματιών της δημόσιας διοίκησης. Οι τεχνικοί και οι προγραμματιστές μπορούν να αναζητήσουν διαθέσιμες λύσεις και τεχνικούς πόρους, ενώ τα στελέχη που ασχολούνται με τον σχεδιασμό υπηρεσιών, τη διαχείριση έργων, τις προμήθειες και την ανάπτυξη δεξιοτήτων μπορούν να βρουν υλικό σχετικό με τις αρμοδιότητές τους. Όπως εξηγεί ο Jorge Sousa, η προσπάθεια είναι να μπορούν οι διοικήσεις να εντοπίζουν αντίστοιχες προκλήσεις, να αξιοποιούν την εμπειρία άλλων οργανισμών και να προσαρμόζουν διαθέσιμους πόρους στις δικές τους ανάγκες.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυνατότητας που προσφέρει η ΤΝ αφορά την επεξεργασία αιτήσεων στεγαστικής υποστήριξης στην Πορτογαλία. Ο Jorge Sousa αναφέρει ότι είχε συνομιλήσει με δημόσιες αρχές της χώρας, οι οποίες αντιμετώπιζαν δυσκολίες στη διαχείριση μεγάλου αριθμού αιτήσεων με το διαθέσιμο προσωπικό. Σε μια τέτοια περίπτωση, η ΤΝ θα μπορούσε να αναλάβει έναν αρχικό έλεγχο πληρότητας, εντοπίζοντας εάν έχουν υποβληθεί τα απαιτούμενα στοιχεία και δικαιολογητικά, πάντοτε υπό την εποπτεία υπαλλήλων. Έτσι, θα περιοριζόταν ο χρόνος που αφιερώνεται σε επαναλαμβανόμενες εργασίες, αφήνοντας περισσότερο περιθώριο για την εξέταση υποθέσεων που απαιτούν ανθρώπινη κρίση.
Η διαλειτουργικότητα, η εμπιστοσύνη και ο ρόλος του ανθρώπου
Η στρατηγική Apply AI συνδέεται άμεσα με την Πράξη για τη Διαλειτουργική Ευρώπη (Interoperable Europe Act), η οποία θεσπίστηκε με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/903. Το ευρωπαϊκό αυτό πλαίσιο ενισχύει τη συνεργασία μεταξύ των δημόσιων διοικήσεων, προωθώντας την ανάπτυξη και επαναχρησιμοποίηση κοινών λύσεων, ώστε οι ψηφιακές υπηρεσίες να μπορούν να λειτουργούν πέρα από τα όρια μεμονωμένων οργανισμών και διοικητικών συστημάτων.
Σημαντική είναι επίσης η αναθεώρηση του Ευρωπαϊκού Πλαισίου Διαλειτουργικότητας (European Interoperability Framework – EIF), η οποία προβλέπεται στη στρατηγική Apply AI. Σύμφωνα με τον Jorge Sousa, στόχος είναι να εξεταστεί πώς οι αρχές της διαλειτουργικότητας μπορούν να υποστηρίξουν την αξιοποίηση της ΤΝ, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων: από τις τεχνικές διασυνδέσεις και τη σημασιολογική οργάνωση των δεδομένων έως τις διοικητικές διαδικασίες και τις νομικές απαιτήσεις.
Εξίσου κρίσιμη είναι η προστασία των δικαιωμάτων και η εμπιστοσύνη των πολιτών. Η Cristina Cosma τονίζει ότι αυτές οι παράμετροι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από τον αρχικό σχεδιασμό μιας εφαρμογής και όχι να αντιμετωπίζονται εκ των υστέρων. Οι δημόσιες διοικήσεις οφείλουν να διασφαλίζουν σαφείς κανόνες διακυβέρνησης, λογοδοσία και διαφάνεια, να μπορούν να εξηγούν ποια δεδομένα χρησιμοποιούνται και πώς επηρεάζει η ΤΝ τη λήψη αποφάσεων, καθώς και να διατηρούν ουσιαστική ανθρώπινη εποπτεία. Οι πολίτες πρέπει, παράλληλα, να έχουν τη δυνατότητα να ζητούν εξηγήσεις και να αμφισβητούν αποφάσεις.
Το μήνυμα των δύο στελεχών προς τις δημόσιες διοικήσεις είναι να μην αντιμετωπίζουν την ΤΝ ως λύση που μπορεί από μόνη της να διορθώσει υφιστάμενες αδυναμίες. Η προσθήκη ενός ψηφιακού βοηθού συνομιλίας, για παράδειγμα, δεν επιλύει προβλήματα στην ποιότητα των δεδομένων ή στην οργάνωση των εσωτερικών διαδικασιών. Προηγείται η κατανόηση της ανάγκης και η βελτίωση των απαραίτητων υποδομών και διαδικασιών, ώστε να αξιολογηθεί εάν και πώς μπορεί να συμβάλει η τεχνολογία.
Όπως συνοψίζει η Cristina Cosma, ο σκοπός πρέπει να παραμένει η παροχή καλύτερων δημόσιων υπηρεσιών. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίξει αυτή την προσπάθεια, αλλά δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Οι υπηρεσίες σχεδιάζονται για τους ανθρώπους και τις ανάγκες τους.